Schwäbisch-Hällisches to jedna z najbardziej charakterystycznych, tradycyjnych ras trzody chlewnej Europy Środkowej, kojarzona przede wszystkim z regionem Szwabii i Hohenlohe w południowych Niemczech. Uważana za dobro kulturowe i kulinarne, łączy w sobie specyficzny typ budowy ciała, wybitne walory smakowe mięsa oraz bliski związek z regionalnym rolnictwem rodzinnym. Historia tej rasy jest nierozerwalnie związana z przemianami rolnictwa w XIX i XX wieku, a jej przetrwanie to efekt świadomej ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich. Wyróżnia ją wyraźne umaszczenie, dobra zdrowotność i stosunkowo spokojny temperament, co w połączeniu z rosnącym zainteresowaniem produktami wysokiej jakości, pochodzącymi z chowu ekstensywnego, sprawia, że ponownie zyskuje na znaczeniu. W artykule omówione zostaną pochodzenie i rozwój tej rasy, jej najważniejsze cechy użytkowe i fizyczne, obszary występowania oraz rola w nowoczesnym, zrównoważonym rolnictwie.
Pochodzenie, historia hodowli i tło kulturowe rasy Schwäbisch-Hällisches
Rasa świń Schwäbisch-Hällisches wywodzi się z południowych Niemiec, z obszaru historycznego księstwa Hohenlohe oraz okolic dzisiejszego miasta Schwäbisch Hall w Badenii-Wirtembergii. To właśnie od tych nazw pochodzi określenie rasy: „Schwäbisch” – szwabskie, i „Hällisches” – odnoszące się do miasta Schwäbisch Hall. W regionie tym, już od wieków, rolnictwo było oparte na niewielkich, rodzinnych gospodarstwach, w których świnie odgrywały kluczową rolę w zaopatrywaniu domostwa w mięso i tłuszcz oraz w efektywnym wykorzystaniu odpadów z produkcji roślinnej.
Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku lokalne populacje świń w południowych Niemczech cechowały się stosunkowo niską wydajnością mięsną i silnym otłuszczeniem. W odpowiedzi na rosnące zapotrzebowanie na lepszą jakość mięsa oraz większą wydajność rzeźną, zaczęto prowadzić planową poprawę pogłowia. Jednym z kluczowych momentów w historii rasy było sprowadzenie do regionu Hohenlohe świń z Azji, przede wszystkim typu chińskiego oraz innych wschodnich odmian, które znane były z dobrego wykorzystania paszy i szybkiego odkładania tkanki mięśniowej.
Krzyżowanie lokalnych świń z azjatyckimi przodkami doprowadziło do powstania nowego typu, który stopniowo ujednolicił się w formę znaną jako Schwäbisch-Hällisches. Ważne było, aby uzyskać zwierzę, które dobrze sprawdza się w warunkach półintensywnego chowu, może być utrzymywane na pastwiskach i w zagrodach, a jednocześnie daje mięso o wysokiej jakości smakowej, odpowiedniej do produkcji wędlin i wyrobów dojrzewających charakterystycznych dla kuchni szwabskiej.
W XIX wieku rozpoczęto bardziej systematyczną, zorganizowaną hodowlę. Tworzono pierwsze księgi hodowlane, rejestrując pochodzenie i cechy osobników, które spełniały określone kryteria rasy. W miarę rozwoju kolei i wymiany handlowej mięso i produkty pochodzące od świń Schwäbisch-Hällisches zyskiwały renomę także poza regionem, co napędzało dalsze doskonalenie stada i profesjonalizację hodowli.
W pierwszej połowie XX wieku rasa ta osiągnęła duże znaczenie w południowych Niemczech. Jednak wraz z intensyfikacją rolnictwa po II wojnie światowej zaczęła przegrywać konkurencję z nowoczesnymi, wysoko wydajnymi rasami komercyjnymi, takimi jak niemiecka rasa krajowa (Deutsches Edelschwein) czy mieszańce bazujące na rasach Yorkshire, Landrace i Pietrain. Nowe systemy produkcji, nastawione na maksymalizację przyrostów i efektywność paszy w intensywnym tuczu, faworyzowały świnie o szybszym wzroście i większej wydajności mięsa w stosunku do tłuszczu.
W latach 60. i 70. XX wieku liczebność świń rasy Schwäbisch-Hällisches dramatycznie spadła. W pewnym momencie istniało realne ryzyko całkowitego wyginięcia tej tradycyjnej populacji. Równocześnie zaczęła pojawiać się refleksja nad skutkami ubocznymi uprzemysłowienia rolnictwa, takimi jak zubożenie różnorodności genetycznej trzody chlewnej oraz utrata lokalnych tradycji i produktów regionalnych.
To właśnie wtedy rolnicy z regionu Hohenlohe, we współpracy z organizacjami hodowców oraz władzami lokalnymi, podjęli działania na rzecz ochrony rasy. Powstały specjalne stowarzyszenia, których celem było utrzymanie i odtworzenie czystorasowych linii Schwäbisch-Hällisches. Jednym z przełomowych momentów było objęcie produktów wytwarzanych z mięsa tych świń specjalnym oznaczeniem pochodzenia oraz wprowadzenie programów wsparcia dla gospodarstw decydujących się na ich chów.
Z czasem, wraz ze wzrostem zainteresowania konsumentów żywnością tradycyjną, regionalną i wytwarzaną w bardziej zrównoważony sposób, schwäbisch-hällische świnie zaczęły wychodzić z cienia masowych mieszańców. Organizacje takie jak Bäuerliche Erzeugergemeinschaft Schwäbisch Hall odgrywają kluczową rolę w promocji tej rasy oraz nadzorze nad jakością produktów, zapewniając jednocześnie stabilny rynek zbytu dla rolników.
Rasa Schwäbisch-Hällisches stała się symbolem oporu wobec całkowitej unifikacji produkcji zwierzęcej i przykładem tego, jak lokalne dziedzictwo może zostać wykorzystane jako atut gospodarczy i kulturowy. Utrzymywanie jej w czystości rasowej służy dziś nie tylko zachowaniu tradycji, ale także ochronie ważnego zasobu genetycznego, stanowiącego potencjał adaptacyjny w obliczu zmieniających się warunków klimatycznych i wymagań rynkowych.
Charakterystyka morfologiczna, użytkowa i behawioralna
Schwäbisch-Hällisches należy do świń średnio dużych do dużych, o mocnej, harmonijnej budowie ciała. Zwierzęta te są rozpoznawalne na pierwszy rzut oka dzięki charakterystycznemu umaszczeniu: znaczna część ciała jest ciemna – od szarej po czarną – natomiast okolice kończyn, głowy oraz brzucha przybierają barwę jasną lub białą, tworząc efektowny kontrast. Typową cechą są jasne „skarpetki” na nogach oraz jasny pas w okolicy barków i szyi, choć występuje pewne zróżnicowanie wzoru barwnego pomiędzy osobnikami.
Budowa ciała świń rasy Schwäbisch-Hällisches łączy w sobie cechy przydatne zarówno w systemach ekstensywnych, jak i półintensywnych. Tułów jest stosunkowo długi, z dobrze rozwiniętą partią grzbietową i szerokim zadem, co sprzyja wysokiej masie mięśniowej w cennych partiach tuszy. Nogi są silne, dobrze umięśnione, o mocnych racicach, co ma znaczenie przy utrzymaniu zwierząt na wybiegach i pastwiskach. Głowa jest średniej wielkości, z lekko wklęsłym profilem czołowym, a uszy zazwyczaj opadające lekko do przodu.
Jedną z wyróżniających cech użytkowych jest stosunkowo wolniejszy wzrost w porównaniu z nowoczesnymi rasami intensywnego tuczu. Przyrosty dobowe są umiarkowane, co oznacza, że czas tuczu jest dłuższy, ale rekompensuje to jakość mięsa. Tkanka tłuszczowa występuje w większej ilości niż u typowych ras „mięsnych”, jednak tłuszcz ten charakteryzuje się dobrą strukturą, aromatem i składem, szczególnie cenionym w produkcji tradycyjnych wędlin dojrzewających oraz wyrobów długo peklowanych.
Udział tłuszczu śródmięśniowego (marmurkowatość) jest wyższy niż w wielu nowoczesnych liniach komercyjnych, co przekłada się na soczystość i kruchość mięsa. Jakość technologiczna mięsa, mierzona m.in. pH, barwą i zdolnością do zatrzymywania wody, sprzyja obróbce kulinarnej oraz przetwórstwu. Z punktu widzenia smakoszy i kucharzy profesjonalnych, jest to jeden z powodów, dla których produkty z tej rasy są szczególnie poszukiwane.
Pod względem rozrodu lochy Schwäbisch-Hällisches osiągają dojrzałość płciową stosunkowo wcześnie, choć ich potencjał rozrodczy nie dorównuje najbardziej plennym liniom hybrydowym stosowanym w intensywnej produkcji. Przeciętna liczba prosiąt w miocie jest niższa niż u komercyjnych mieszańców, ale wyrównuje ją dobra opiekuńczość macior, wytrzymałość prosiąt i mniejsza podatność na niektóre choroby typowe dla wysoko wydajnej trzody w chowie intensywnym.
Temperament świń tej rasy jest zazwyczaj spokojny i zrównoważony. W warunkach odpowiedniej obsady i prawidłowego utrzymania zwierzęta nie wykazują nadmiernej agresji, co ma znaczenie zarówno dla dobrostanu, jak i bezpieczeństwa obsługi. Jednocześnie Schwäbisch-Hällisches charakteryzuje się wysoką ciekawością i aktywnością, szczególnie na wybiegach, gdzie chętnie ryją glebę, poszukują pokarmu i eksplorują otoczenie. To sprawia, że dobrze odnajdują się w systemach chowu z dostępem do pastwiska, gdzie mogą realizować naturalne zachowania gatunkowe.
Odporność na warunki środowiskowe należy do istotnych atutów tej rasy. Dzięki długiej historii utrzymania w gospodarstwach o umiarkowanie intensywnym charakterze, zwierzęta są dobrze przystosowane do zmiennych temperatur, typowych dla klimatu umiarkowanego, a także do okresowego przebywania na świeżym powietrzu. W porównaniu z kruchymi liniami wysoce wyspecjalizowanych ras mięsnych, Schwäbisch-Hällisches wykazuje często lepszą zdrowotność przy skromniejszej opiece weterynaryjnej, choć oczywiście wymaga podstawowych działań profilaktycznych i dobrych warunków zoohigienicznych.
Istotnym elementem charakterystyki użytkowej jest także sposób wykorzystania paszy. Rasa ta dobrze wykorzystuje pasze objętościowe i miejscowe, takie jak zielonki, odpady warzywne, produkty uboczne z przetwórstwa zbóż czy roślin strączkowych. Ta zdolność czyni ją szczególnie interesującą dla gospodarstw ekologicznych i zintegrowanych, poszukujących modeli produkcji opartych na lokalnych zasobach i obniżeniu zależności od wysoko przetworzonych mieszanek paszowych.
Nie można pominąć aspektu genetycznego. Schwäbisch-Hällisches, jako rasa tradycyjna, zachowuje pulę genów, które w znacznym stopniu zostały utracone w wyniku intensywnej selekcji przemysłowej trzody chlewnej. Obecność unikatowych wariantów genetycznych może stanowić zasób o dużym znaczeniu w przyszłości – zarówno dla hodowli zachowawczej, jak i potencjalnego wprowadzania korzystnych cech (np. odporności na określone choroby, lepszej adaptacji do stresu cieplnego) do innych populacji świń.
Występowanie, systemy utrzymania i rola w nowoczesnym rolnictwie
Podstawowym obszarem występowania rasy Schwäbisch-Hällisches pozostaje południowa część Niemiec, przede wszystkim region Hohenlohe oraz okoliczne rejony Badenii-Wirtembergii. To tutaj funkcjonuje większość stad zachowawczych oraz gospodarstw specjalizujących się w chowie tej rasy. Hodowle te często są powiązane z lokalnymi organizacjami producentów, które koordynują działania w zakresie rozrodu, sprzedaży prosiąt, tuczu, uboju oraz dystrybucji mięsa i wyrobów gotowych.
Poza swoim tradycyjnym regionem Schwäbisch-Hällisches można spotkać również w innych częściach Niemiec, choć skala hodowli poza Badenia-Wirtembergią jest zwykle mniejsza. W ostatnich dekadach rosnące zainteresowanie dawnymi rasami i produktami regionalnymi spowodowało, że pojedyncze stada zaczęły pojawiać się także w sąsiednich krajach europejskich, głównie w gospodarstwach ekologicznych, muzeach rolnictwa oraz ośrodkach edukacyjnych. Choć w Polsce rasa ta nie jest szeroko rozpowszechniona, można znaleźć gospodarstwa eksperymentujące z jej utrzymaniem, zwykle w kontekście produkcji niszowej lub turystyki wiejskiej.
Współczesne systemy utrzymania świń Schwäbisch-Hällisches charakteryzują się dużą różnorodnością, jednak przeważają modele mniej intensywne, kładące nacisk na dobrostan i naturalne zachowania zwierząt. Znaczna część stada utrzymywana jest w systemach z dostępem do wybiegów zewnętrznych, a niekiedy także na pastwiskach. W takich warunkach świnie mogą swobodnie ryć glebę, kąpać się w błocie i poruszać się na większej przestrzeni, co przyczynia się do ich lepszego samopoczucia oraz zdrowotności.
W gospodarstwach ekologicznych rasa ta jest ceniona za zdolność wykorzystania różnorodnych pasz oraz dobrą adaptację do mniej intensywnych warunków. Systemy oparte na dużym udziale pasz objętościowych nabierają znaczenia w kontekście dążenia do ograniczenia zużycia pasz importowanych, takich jak soja, a także minimalizacji śladu środowiskowego produkcji mięsa. W tym sensie Schwäbisch-Hällisches wpisuje się w idee rolnictwa zrównoważonego, w którym istotne są nie tylko wyniki ekonomiczne, ale też wpływ na glebę, wodę i krajobraz.
Ważnym elementem powrotu tej rasy do łask konsumentów jest ścisłe powiązanie z oznaczeniami pochodzenia i systemami jakości. W Niemczech część produktów z mięsa świń Schwäbisch-Hällisches wytwarzana jest zgodnie ze ściśle określonymi standardami, obejmującymi zarówno pochodzenie genetyczne zwierząt, sposób żywienia, jak i warunki utrzymania oraz przetwórstwa. Konsument, sięgając po takie produkty, otrzymuje gwarancję, że mięso pochodzi od zwierząt określonej rasy, utrzymywanych w warunkach odbiegających od standardów wielkotowarowych.
Znacząca jest rola tej rasy w produkcji wyrobów tradycyjnych, takich jak szynki dojrzewające, kiełbasy o długim okresie leżakowania i wędliny wytwarzane metodami rzemieślniczymi. Wyższa zawartość tłuszczu i tłuszczu śródmięśniowego, a także specyficzne cechy struktury mięsa sprawiają, że produkty te mają bogatszy aromat i głębszy smak. Wysoka jakość surowca jest kluczowa dla rzemieślników i producentów regionalnych, którzy budują markę swoich wyrobów właśnie w oparciu o autentyczność i lokalne pochodzenie.
Istotnym aspektem jest także wymiar turystyczny i edukacyjny. W wielu gospodarstwach, zwłaszcza tych nastawionych na agroturystykę, Schwäbisch-Hällisches pełni rolę „zwierzęcia wizytówki”, przyciągając gości zainteresowanych żywnością wysokiej jakości oraz tradycyjnym stylem życia na wsi. Organizowane są degustacje, pokazy uboju i przetwórstwa zgodnie z dawnymi metodami, a także warsztaty kulinarne, podczas których można poznać różnicę między wędlinami produkowanymi przemysłowo a tymi wytwarzanymi z wykorzystaniem lokalnych ras świń.
Włączanie tej rasy w programy ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich ma również znaczenie na poziomie międzynarodowym. Organizacje zajmujące się bioróżnorodnością zwierząt gospodarskich, takie jak FAO czy europejskie sieci hodowli zachowawczej, wskazują Schwäbisch-Hällisches jako przykład rasy, której odtworzenie i stabilizacja pogłowia są możliwe dzięki skoordynowanym działaniom rolników, naukowców i administracji. Każde takie udane przedsięwzięcie staje się wzorem dla ochrony innych lokalnych ras, zagrożonych wyginięciem.
Nie można pominąć faktu, że utrzymanie rasy wiąże się także z wyzwaniami. Dłuższy czas tuczu, większa ilość tłuszczu w tuszy i niższa plenność w porównaniu z mieszańcami wysokowydajnymi sprawiają, że produkcja oparta na Schwäbisch-Hällisches wymaga innego modelu ekonomicznego. Jest on zwykle oparty na wyższej cenie za kilogram mięsa oraz gotowości konsumentów do płacenia za produkty premium. Aby taki system był stabilny, niezbędna jest konsekwentna promocja, edukacja rynku i utrzymanie transparentności całego łańcucha dostaw.
W dłuższej perspektywie rasa ta może jednak odegrać istotną rolę w dywersyfikacji sektora trzody chlewnej. W obliczu wyzwań związanych z dobrostanem zwierząt, społeczną akceptacją intensywnych ferm oraz presją na ograniczenie stosowania antybiotyków, modele oparte na rasach tradycyjnych, utrzymywanych w systemach mniej intensywnych, stają się coraz bardziej atrakcyjne. Schwäbisch-Hällisches jest tu przykładem praktycznego połączenia dziedzictwa kulturowego, wysokiej jakości produktu i bardziej przyjaznego środowisku sposobu produkcji.
Ciekawostki, znaczenie kulinarne i perspektywy rozwoju
Wizerunek rasy Schwäbisch-Hällisches jest mocno zakorzeniony w lokalnej kulturze. W regionie Hohenlohe i okolicach Schwäbisch Hall organizowane są wydarzenia kulinarne i festyny, podczas których produkty z tej rasy odgrywają centralną rolę. Świnia o charakterystycznym, kontrastowym umaszczeniu stała się rozpoznawalnym symbolem regionalnej tożsamości, pojawiając się w logotypach, materiałach promocyjnych i działaniach marketingowych skierowanych do turystów oraz konsumentów z innych części kraju.
Z punktu widzenia gastronomii Schwäbisch-Hällisches uchodzi za jedną z ważniejszych ras dla tzw. kuchni regionalnej wysokiej klasy. Szefowie kuchni, szczególnie związani z nurtem slow food i restauracjami promującymi lokalne składniki, cenią sobie jej mięso za intensywny smak, wyraźny aromat i znakomitą teksturę. Dzięki większej zawartości tłuszczu mięso jest mniej podatne na wysuszenie podczas obróbki cieplnej, co ułatwia przygotowanie soczystych pieczeni, kotletów czy steków wieprzowych.
W tradycyjnej kuchni szwabskiej ogromne znaczenie ma wykorzystanie wszystkich części tuszy. Tłuszcz z świń Schwäbisch-Hällisches jest używany do wytapiania smalcu o delikatnym aromacie, doskonałego do smażenia oraz jako dodatek do wielu potraw. Wędliny dojrzewające, takie jak szynki i boczki, zyskują na smaku w trakcie długotrwałego procesu dojrzewania, w którym obecność odpowiedniej ilości i jakości tłuszczu ma kluczowe znaczenie dla ostatecznego efektu.
Ciekawostką jest, że w wielu przewodnikach kulinarnych i opracowaniach dotyczących lokalnych produktów Niemiec schwäbisch-hällische świnie są wymieniane jako przykład rasy, której renesans ściśle wiąże się z ruchem na rzecz ochrony bioróżnorodności żywności. Dzięki temu mięso i wyroby z tej rasy trafiają na stoły nie tylko lokalnych mieszkańców, ale także gości z całego świata, odwiedzających region w poszukiwaniu autentycznych smaków i jakości niemożliwej do osiągnięcia w warunkach masowej produkcji.
W kontekście naukowym Schwäbisch-Hällisches jest interesującym obiektem badań nad związkami między genotypem a cechami jakościowymi mięsa, odpornością na choroby czy zdolnością adaptacji do różnych systemów utrzymania. Badania porównawcze z nowoczesnymi rasami komercyjnymi pozwalają lepiej zrozumieć, jakie elementy dziedziczne odpowiadają za różnice w smaku, strukturze mięsa czy reakcji na stres. Wyniki tych badań mogą mieć praktyczne zastosowanie nie tylko w doskonaleniu rasy tradycyjnej, ale także w projektowaniu bardziej zrównoważonych programów hodowlanych dla całego sektora trzody chlewnej.
Perspektywa rozwoju rasy zależy od wielu czynników. Jednym z kluczowych jest utrzymanie i rozwój rynków zbytu dla produktów premium. Jeśli konsumenci pozostaną zainteresowani mięsem pochodzącym z lokalnych, tradycyjnych ras, a polityka rolna będzie wspierać systemy produkcji sprzyjające dobrostanowi zwierząt i ochronie środowiska, Schwäbisch-Hällisches ma szansę nie tylko utrzymać, ale nawet zwiększyć swoją obecność na rynku. Wymaga to jednak konsekwentnych działań promocyjnych, zachowania wysokich standardów jakości i ścisłej współpracy pomiędzy rolnikami, przetwórcami i handlem.
Innym istotnym czynnikiem są programy wsparcia finansowego dla ras rodzimych i zagrożonych wyginięciem. W wielu krajach Unii Europejskiej, w tym w Niemczech, istnieją instrumenty polityki rolnej, które umożliwiają rekompensatę niższej efektywności produkcyjnej tradycyjnych ras poprzez dopłaty lub premie za utrzymywanie określonej liczby sztuk. W przypadku Schwäbisch-Hällisches takie instrumenty pomagają wyrównać różnicę ekonomiczną w stosunku do ras komercyjnych i tworzą stabilniejsze warunki dla rozwoju hodowli zachowawczej.
Równie ważna jest edukacja nowego pokolenia rolników. Utrzymanie rasy wymaga przekazywania wiedzy na temat jej specyfiki, optymalnych warunków żywienia i chowu oraz zasad hodowli w czystości rasowej. W tym celu organizowane są szkolenia, warsztaty oraz praktyki w gospodarstwach doświadczonych hodowców. Młodzi rolnicy, zainteresowani alternatywnymi modelami produkcji i bezpośrednią sprzedażą do konsumenta, często dostrzegają w Schwäbisch-Hällisches szansę na wyróżnienie się na rynku oraz budowanie marki gospodarstwa w oparciu o unikalny produkt.
Na poziomie społecznym rozwój rasy wpisuje się w szerszy trend doceniania lokalności, różnorodności i autentyczności żywności. Konsumenci coraz częściej poszukują produktów, za którymi stoi konkretna historia – historia regionu, ludzi i zwierząt. Świnie Schwäbisch-Hällisches, ze swoim rozpoznawalnym wyglądem, bogatą przeszłością i silnym związkiem z kulturą szwabską, idealnie wpisują się w ten nurt. W rezultacie stają się nie tylko źródłem mięsa, ale również ważnym elementem opowieści o krajobrazie kulturowym i rolniczym południowych Niemiec.
Warto zauważyć, że rosnąca świadomość konsumencka dotycząca wpływu produkcji mięsa na klimat i środowisko może zarówno stanowić wyzwanie, jak i stworzyć nowe możliwości. Z jednej strony część społeczeństwa ogranicza spożycie mięsa w ogóle, co wpływa na wielkość rynku. Z drugiej strony konsumenci, którzy decydują się pozostać przy produktach zwierzęcych, coraz częściej zwracają uwagę na sposób ich wytwarzania. Dla rasy takiej jak Schwäbisch-Hällisches, utrzymywanej w systemach mniej intensywnych i powiązanych z koncepcją rolnictwa zrównoważonego, może to oznaczać przewagę konkurencyjną, o ile będzie odpowiednio komunikowana.
Pod kątem przyszłych badań i praktyki hodowlanej interesującym kierunkiem jest możliwość wykorzystania cech Schwäbisch-Hällisches w programach krzyżowania towarowego, z zachowaniem rdzenia populacji czystorasowej. Odpowiednio zaplanowane krzyżówki mogą przynieść potomstwo łączące zalety tradycyjnej rasy – takie jak jakość mięsa, odporność i zdolność adaptacji – z wyższą wydajnością produkcyjną typową dla linii nowoczesnych. Tego typu podejście wymaga jednak ostrożności, aby nie doprowadzić do rozmycia cech rasowych i utraty tożsamości Schwäbisch-Hällisches jako odrębnej populacji.
Jednym z najbardziej wymownych dowodów na znaczenie tej rasy jest fakt, że z wielu niemal zapomnianych populacji lokalnych to właśnie Schwäbisch-Hällisches stała się przykładem udanego powrotu na rynek i do świadomości społecznej. Połączenie wysokiej jakości produktów, świadomej polityki hodowlanej, wsparcia instytucjonalnego oraz rosnącej wartości, jaką konsumenci przypisują tradycji i regionalności, sprawiło, że rasa ta nie tylko została uratowana przed wyginięciem, ale także zaczęła być postrzegana jako nowoczesny zasób – ważny dla przyszłości europejskiego rolnictwa i kultury kulinarnej.
