Zatrucia paszą spleśniałą – skutki w stadzie

Pasza spleśniała to cichy wróg każdego stada. Na pierwszy rzut oka belka sianokiszonki czy pryzma kukurydzy może wyglądać dobrze, a jednak zawierać groźne dla zwierząt toksyny. Zatrucia paszą spleśniałą nie zawsze objawiają się gwałtowną padliną – częściej są to przewlekłe problemy z rozrodem, spadek mleczności, biegunki, kulawizny czy większa zapadalność na choroby. Zrozumienie mechanizmów działania pleśni i mikotoksyn, umiejętność rozpoznawania pierwszych objawów oraz wprowadzenie praktycznych zasad profilaktyki pozwala uratować nie tylko zdrowie zwierząt, ale i opłacalność produkcji.

Skąd się bierze spleśniała pasza i dlaczego jest tak niebezpieczna

Pleśnie to grzyby, które naturalnie występują w środowisku. Same w sobie są problemem głównie wtedy, gdy mają odpowiednie warunki do rozwoju: wilgoć, tlen, uszkodzone rośliny, zbyt wysoką temperaturę i czas. Kluczowy kłopot polega na tym, że wiele gatunków pleśni wytwarza mikotoksyny – toksyczne związki chemiczne, odporne na suszenie, kiszenie, a nawet na działanie wysokiej temperatury. Oznacza to, że nawet jeśli ognisko pleśni zostanie usunięte, toksyny mogą pozostać w pozornie zdrowej części paszy.

Do najważniejszych grup mikotoksyn, z punktu widzenia rolnika, należą:

• aflatoksyny – wytwarzane głównie przez Aspergillus, szczególnie groźne ze względu na działanie rakotwórcze i możliwość przechodzenia do mleka,
• zearalenon – toksyna o silnym działaniu estrogenowym, odpowiedzialna za zaburzenia rozrodu,
• trichoteceny (DON, toksyna T-2) – powodują uszkodzenia przewodu pokarmowego, spadek pobierania paszy i odporności,
• fumonizyny – uszkadzają wątrobę i układ nerwowy, szczególnie ważne w żywieniu świń,
• ochratoksyna A – działa nefrotoksycznie, uszkadza nerki i upośledza filtrację.

Gdzie najczęściej rozwija się pleśń w gospodarstwie:

• kukurydza na ziarno i kiszonka – roślina bardzo podatna na porażenie przez Fusarium oraz Aspergillus, zwłaszcza przy uszkodzeniach przez szkodniki i grad,
• sianokiszonka – problemem są zbyt suche lub zbyt mokre surowce, słabe ubicie i nieszczelność folii,
• zboża magazynowane – przy zbyt wysokiej wilgotności ziarna, braku chłodzenia i złej wentylacji,
• pasze treściwe i mieszanki – szczególnie gdy przechowywane są w wilgotnych, nieczystych silosach czy workach bez zabezpieczenia przed gryzoniami.

Pleśnie same w sobie obniżają smakowitość paszy, powodują jej rozgrzewanie, straty energii i białka. Jednak główne szkody powodują mikotoksyny. Co gorsza, zwierzęta zwykle nie wykazują gwałtownych objawów zatrucia – częściej mamy do czynienia z przewlekłym oddziaływaniem niewielkich dawek, które po kilku tygodniach czy miesiącach skutkują poważnymi stratami w produkcji.

Jak pleśń i mikotoksyny wpływają na różne gatunki zwierząt gospodarskich

Bydło mleczne i opasowe

U bydła długo sądzono, że dzięki fermentacji w żwaczu jest ono względnie odporne na działanie mikotoksyn. Rzeczywiście, część z nich ulega rozkładowi w żwaczu, ale nowoczesna, intensywna produkcja – z dużym udziałem pasz treściwych i wysoką wydajnością mleczną – mocno obciąża organizm krowy. W efekcie nawet mniejsze dawki toksyn zaczynają mieć znaczenie.

Najważniejsze skutki zatrucia paszą spleśniałą u bydła:

• spadek mleczności – często o 10–30%, bez wyraźnej przyczyny żywieniowej,
• gorsze parametry mleka – wyższa liczba komórek somatycznych, wahania tłuszczu i białka,
• zaburzenia rozrodu – wydłużone okresy międzywycieleniowe, więcej poronień, torbiele jajnikowe, trudności z zacieleniem,
• biegunkowe lub nawracające luźne stolce, niekiedy z domieszką śluzu,
• osłabienie odporności – częstsze zapalenia wymion, choroby układu oddechowego, biegunki u cieląt,
• problemy racicowe – mikotoksyny pośrednio wpływają na mikrokrążenie i odporność skóry, zwiększając podatność na zapalenia i kulawizny.

W przypadku bydła mlecznego szczególnym zagrożeniem są aflatoksyny, które mogą przechodzić do mleka. Poziomy te są ściśle kontrolowane przez mleczarnie, a wykrycie przekroczeń skutkuje karami i koniecznością utylizacji mleka. Dodatkowo zearalenon może zaburzać cykle rujowe, prowadząc do rosnących kosztów inseminacji oraz wydłużania laktacji.

U bydła opasowego zatrucia często objawiają się gorszymi przyrostami masy ciała, słabszym wykorzystaniem paszy, powiększeniem wątroby oraz ogólnym „niewyglądem” – matowa sierść, chudnięcie mimo pozornie prawidłowej dawki.

Trzoda chlewna

Świnie są jednym z najbardziej wrażliwych gatunków na mikotoksyny. Ma to związek z budową przewodu pokarmowego i dużym udziałem zbóż oraz kukurydzy w dawce.

Typowe objawy zatrucia u świń:

• spadek apetytu, wybiórcze pobieranie paszy,
• spowolniony wzrost, gorsze wykorzystanie paszy,
• biegunkowe stolce, czasem z krwią, a także wymioty (szczególnie przy trichotecenach),
• uszkodzenia skóry – zaczerwienienia, martwica małżowin usznych, ogonów, pysków,
• problemy z rozrodem – brak rui, słabe mioty, poronienia, rodzenie martwych lub słabych prosiąt,
• zwiększona podatność na choroby układu oddechowego i pokarmowego.

Duże znaczenie ma tu zearalenon, działający podobnie jak estrogen. U loch może prowadzić do rui cichej, nieregularnej, zbyt wczesnego lub zbyt późnego występowania rui po odsadzeniu. U knurów skutkuje pogorszeniem jakości nasienia. U młodych loszek obserwuje się obrzęk sromu i zmiany w gruczołach mlekowych, nawet bez ciąży.

DON (deoksyniwalenol), często nazywany wymiotoksyną, przede wszystkim zmniejsza pobranie paszy. Nawet niewielkie jego ilości mogą powodować, że zwierzęta „dłubią” w korycie, zostawiają resztki i niechętnie jedzą mieszanki. Przy wyższych stężeniach pojawiają się wymioty, silne biegunki i szybka utrata kondycji.

Drób

U kur, indyków i innych ptaków gospodarskich wpływ paszy spleśniałej jest często bagatelizowany, ponieważ objawy są mniej spektakularne niż u świń. Jednak przy intensywnej produkcji każdy procent spadku nieśności czy przyrostu ma ogromne znaczenie ekonomiczne.

Najczęstsze skutki mikotoksyn u drobiu:

• obniżona nieśność i gorsza jakość skorupy jaj (cienka, łamliwa),
• spadek przyrostów masy, szczególnie u brojlerów,
• zaburzenia w odporności – większa zapadalność na kokcydiozę, infekcje bakteryjne i wirusowe,
• uszkodzenia wątroby, zmiany barwy i struktury tuszki (spadek wartości poubojowej),
• niedobory witamin i minerałów, mimo ich obecności w mieszance, ze względu na upośledzone wchłanianie.

Mikotoksyny mogą również wpływać na efektywność szczepień – ptaki z uszkodzonym układem odpornościowym słabiej reagują na podane szczepionki, przez co stada pozostają podatne na zakażenia mimo prawidłowo prowadzonego programu profilaktycznego.

Inne gatunki w gospodarstwie

U koni pasza spleśniała jest częstą przyczyną kolek, zaburzeń neurologicznych (np. ataksja, nadpobudliwość) oraz nawracających problemów oddechowych. Silnie spleśniałe siano może prowadzić do tzw. RAO (dawniej COPD) – przewlekłej obturacyjnej choroby płuc, która znacznie ogranicza użytkowość konia.

Kozy i owce są nieco bardziej wybredne, jeśli chodzi o smakowitość paszy, i często unikają najbardziej spleśniałych fragmentów. Jednak przy ograniczonym dostępie do paszy czy w okresie zimowym także u nich obserwuje się zatrucia – z przewagą objawów rozrodczych (poronienia, słabe jagnięta/koźlęta) i spadku wydajności mlecznej.

Rozpoznawanie zatrucia – na co zwrócić uwagę w stadzie

Objawy ostre i przewlekłe

Zatrucia paszą spleśniałą można podzielić na ostre i przewlekłe. Ostre zdarzają się rzadziej i są zwykle związane ze spożyciem dużej ilości silnie spleśniałej paszy – np. przy przypadkowym zadaniu zagrzanej, „gorącej” kiszonki prosto z uszkodzonej pryzmy. Objawy występują szybko: biegunka, wymioty (u świń, psów gospodarstwa), apatia, czasem drgawki, nawet nagłe padnięcia.

Znacznie częstsze są zatrucia przewlekłe. Wtedy dawki mikotoksyn są mniejsze, ale podawane codziennie przez długi czas. Objawy są niespecyficzne, co utrudnia rozpoznanie:

• „niewyjaśnione” spadki produkcyjne (mleko, przyrosty, nieśność),
• problemy rozrodcze w wielu grupach zwierząt jednocześnie,
• nawracające infekcje mimo szczepień i leczenia,
• biegunki, luźne stolce, wzdęcia bez wyraźnych błędów żywieniowych,
• zwiększona śmiertelność młodych zwierząt, trudniejsze odchowy.

Typowym sygnałem ostrzegawczym, który zauważa wielu praktyków, jest tzw. „ognisko problemów” pojawiające się po otwarciu nowej pryzmy lub silosu. Jeśli w krótkim czasie po zmianie partii paszy pojawia się więcej biegunek, kaszlu, spadek mleka czy niechęć do pobierania paszy, zawsze należy brać pod uwagę pleśń i mikotoksyny jako jedną z głównych przyczyn.

Ocena paszy w gospodarstwie

Podstawową metodą jest ocena organoleptyczna, czyli to, co rolnik może zrobić samodzielnie:

• zapach – stęchły, ziemisty, octowy, „piwniczny” zapach jest sygnałem alarmowym,
• wygląd – widoczny biały, zielony, niebieski, czarny nalot pleśni, grudki zagrzanej paszy, plamy,
• temperatura – pasza po wyjęciu z pryzmy nie powinna być gorąca; zauważalne „parowanie” w chłodny dzień oznacza silne procesy tlenowe, sprzyjające pleśnieniu,
• struktura – zbyt mokre, klejące się partie lub przeciwnie – przesuszone i kruszące się fragmenty wskazują na problem z techniką zbioru i zakiszania.

Ważne jest regularne kontrolowanie nie tylko „czoła” pryzmy, ale również boków, miejsc, gdzie uszkodzona jest folia, a także dolnych warstw, szczególnie przy słabym odwodnieniu podłoża. Nierzadko ogniska pleśni rozwijają się właśnie przy ziemi i są trudne do zauważenia z zewnątrz.

Badania laboratoryjne paszy i diagnostyka w stadzie

Gdy podejrzewa się zatrucie mikotoksynami, warto skorzystać z badań laboratoryjnych. Kluczowe zasady pobierania próbek:

• pobierz materiał z wielu miejsc pryzmy, silosu czy partii ziarna – nie tylko z jednego punktu,
• unikaj pobierania wyłącznie z widocznie spleśniałych fragmentów – celem jest ocena całej zadawanej partii,
• próbkę dokładnie wymieszaj i odeślij w szczelnym pojemniku lub worku, najlepiej w chłodnym opakowaniu.

Laboratoria mogą oznaczać konkretne mikotoksyny lub wykonywać panel wielotoksynowy. Interpretację wyników zawsze warto skonsultować z lekarzem weterynarii lub doradcą żywieniowym, ponieważ dopuszczalne poziomy zależą od gatunku, wieku, systemu żywienia i ogólnego stanu stada.

Oprócz badań paszy przydatne mogą być:

• badania krwi (np. enzymy wątrobowe, parametry nerkowe),
• badanie mleka (LKS, obecność metabolitów aflatoksyn),
• sekcje padłych zwierząt z oceną zmian narządowych,
• analiza dokumentacji produkcyjnej – wykresy mleczności, przyrostów, nieśności w czasie, korelacja z partiami paszy.

Praktyczna profilaktyka – jak ograniczyć ryzyko zatrucia w gospodarstwie

Uprawa i zbiór – źródło jakości paszy

Profilaktyka pleśni zaczyna się już na polu. Silnie porażone rośliny są znacznie bardziej narażone na rozwój grzybów magazynowych i powstawanie mikotoksyn.

Najważniejsze praktyki agrotechniczne:

• dobór odmian odpornych na fuzariozy, szczególnie w uprawie kukurydzy i zbóż,
• zwalczanie szkodników, które uszkadzają kolby, źdźbła i kłosy, robiąc „wrota” dla pleśni,
• unikanie nadmiernego nawożenia azotem, które może zwiększać podatność roślin na choroby,
• prawidłowy termin zbioru – zbyt wilgotne ziarno lub surowiec do zakiszania zwiększa ryzyko rozwoju pleśni,
• dokładne rozdrobnienie kukurydzy przy zbiorze na kiszonkę i odpowiednie ubicie w silosie.

Bardzo ważna jest także czystość maszyn zbierających. Resztki spleśniałej masy w przyczepach, sieczkarniach czy prasach mogą być źródłem zakażenia dla nowej partii paszy. Regularne mycie i dezynfekcja sprzętu przed sezonem, a także w trakcie intensywnych zbiorów, ograniczają to ryzyko.

Zakiszanie i magazynowanie – walka o każdy procent jakości

Prawidłowe zakiszanie jest jednym z najważniejszych etapów zapobiegania pleśni. Główne zasady:

• odpowiednia sucha masa – dla kiszonki z kukurydzy zwykle 30–35% s.m., dla sianokiszonki 40–60% s.m.,
• jak najszybsze napełnienie silosu lub uformowanie pryzmy – skrócenie czasu dostępu tlenu,
• mocne ubicie – brak kieszeni powietrznych, szczególnie przy ścianach i na bokach,
• użycie dobrej jakości folii i dokładne zabezpieczenie przed uszkodzeniami przez ptaki czy gryzonie,
• dodatki zakiszające (bakterie kwasu mlekowego, inhibitory pleśni) – szczególnie przy trudnych warunkach pogodowych lub problematycznym materiale.

Przy silosach i pryzmach kluczowa jest także technika odkrywania i wybierania kiszonki:

• odsłaniaj tylko tyle, ile potrzeba na bieżący dzień lub dwa,
• utrzymuj równe, gładkie „czoło” pryzmy; nie dopuszczaj do powstawania nisz i wystających fragmentów,
• nie mieszaj widocznie spleśniałych kawałków z resztą – lepiej je usunąć i zutylizować,
• monitoruj temperaturę przedniej ściany; wyraźne ogrzanie świadczy o nieprawidłowej fermentacji tlenowej.

W przypadku magazynowania ziarna kluczowe jest:

• zbiór przy właściwej wilgotności (zwykle poniżej 15% dla dłuższego przechowywania),
• szybkie dosuszenie do docelowego poziomu wilgotności, najlepiej w kontrolowanych warunkach,
• dobra wentylacja silosów i magazynów, unikanie kondensacji pary wodnej na ścianach,
• regularne kontrolowanie temperatury i wilgotności ziarna w różnych strefach silosu,
• czyszczenie i dezynfekcja silosów oraz magazynów przed zasypaniem nowej partii.

Żywienie i dodatki paszowe w praktyce

Nawet przy najlepszej technologii uprawy i przechowywania całkowite wyeliminowanie mikotoksyn jest nierealne. Celem jest zejście do poziomów, które nie będą powodowały szkód zdrowotnych i ekonomicznych. Pomocne mogą być dodatki paszowe tzw. detoksykanty lub „bindery” mikotoksyn.

Najczęściej stosowane są:

• glinokrzemiany (bentonity, zeolity) – wiążą część mikotoksyn w przewodzie pokarmowym, szczególnie aflatoksyny,
• węgiel aktywny – przydatny przy ostrych zatruciach, ale nie może być stosowany długotrwale w wysokich dawkach, ponieważ wiąże też witaminy i minerały,
• specjalistyczne preparaty z enzymami i drobnoustrojami – rozkładają wybrane toksyny do mniej szkodliwych metabolitów,
• dodatki wspierające wątrobę – np. cholina, metionina, wyciągi roślinne (ostropest), które pomagają narządom detoksykacyjnym poradzić sobie z obciążeniem.

Dobór preparatu powinien być oparty na:

• wynikach analiz paszy – jakie toksyny dominują,
• gatunku i wieku zwierząt – inne potrzeby mają cielęta, inne krowy wysokowydajne czy lochy prośne,
• kalkulacji ekonomicznej – preparat musi być skuteczny, ale też opłacalny w dłuższej perspektywie.

W sytuacjach kryzysowych, gdy podejrzewa się silne zatrucie, warto:

• natychmiast wstrzymać zadawanie podejrzanej partii paszy,
• zapewnić dostęp do czystej wody i dobrej jakości objętościówek,
• skonsultować z lekarzem weterynarii możliwość włączenia terapii osłonowej dla wątroby i jelit,
• szybko pobrać próbki paszy do badań – zanim partie zostaną całkowicie zużyte lub wymieszane.

Organizacja pracy w gospodarstwie – systemowe podejście do problemu pleśni

Szkolenie pracowników i rutynowe kontrole

Nawet najlepsza technologia nie zadziała, jeśli osoby na co dzień pracujące przy żywieniu nie będą świadome zagrożeń. Warto wdrożyć w gospodarstwie kilka prostych zasad:

• krótkie szkolenia dla pracowników przed sezonem zadawania nowej partii kiszonek,
• jasne wytyczne: jak rozpoznawać spleśniałą paszę, co robić w razie wątpliwości (np. nie zadawać, zgłosić właścicielowi lub brygadziście),
• wprowadzenie prostego dziennika obserwacji – notowanie każdej zauważonej zmiany w paszy (zapach, kolor, temperatura) i równoległych zmian w stanie zdrowia zwierząt,
• ustalenie harmonogramu regularnych kontroli silosów, pryzm, magazynów przez osobę odpowiedzialną.

Rolnik, który sam codziennie pracuje przy zadawaniu paszy, często intuicyjnie wyczuwa zmiany jakości. Problem pojawia się, gdy proces żywienia jest zautomatyzowany albo obsługą zajmują się pracownicy najemni – wtedy łatwo przeoczyć pierwsze sygnały ostrzegawcze.

Współpraca z doradcą żywieniowym i lekarzem weterynarii

Zatrucia paszą spleśniałą to typowy przykład problemu „wieloczynnikowego”. Na jednym końcu jest pole i technologia zbioru, na drugim – objawy kliniczne w stadzie. Łącznikiem jest żywienie. Dlatego skuteczne działanie wymaga koordynacji między rolnikiem, doradcą żywieniowym a lekarzem weterynarii.

Dobrą praktyką jest:

• coroczne omówienie wyników produkcyjnych i zdrowotnych w kontekście pasz – co się zmieniło po otwarciu nowej partii kiszonki,
• planowanie badań pasz w porozumieniu z doradcą; wybór odpowiedniego panelu mikotoksyn,
• opracowanie „planu awaryjnego” – co robić, jeśli wykryjemy wysoki poziom toksyn: które partie odsunąć, jak przeformułować dawkę, jakie dodatki wprowadzić,
• regularne wizyty lekarza weterynarii nie tylko przy chorobie, ale także profilaktyczne – ocena kondycji, rozrodu, racic, parametrów mleka.

W wielu przypadkach już sama zmiana partii paszy, przejście na inny silos lub pryzmę, połączone z podaniem preparatu wiążącego mikotoksyny, przynosi wyraźną poprawę w ciągu kilku tygodni. Aby jednak następnym razem nie powtórzyć błędów, trzeba dojść do ich przyczyny – a to wymaga spokojnej analizy całego systemu żywienia i przechowywania pasz.

Ekonomiczne skutki i kalkulacja „niewidocznych strat”

Często pada pytanie, czy naprawdę opłaca się inwestować w detoksykanty, dodatkowe badania pasz czy lepsze folie do zakiszania. Kluczowe jest zrozumienie, że mikotoksyny generują głównie straty „ukryte”. Nie zawsze widzimy padłe sztuki, ale na co dzień tracimy:

• kilka litrów mleka dziennie na krowę,
• kilka gramów dziennie przyrostu u tuczników czy brojlerów,
• kilka procent nieśności w stadzie kur,
• kilka dodatkowych tygodni między wycieleniem a zacieleniem,
• kilka dodatkowych interwencji weterynaryjnych miesięcznie.

Jeśli przeliczyć to na roczny wynik finansowy gospodarstwa, okazuje się, że nawet pozornie „kosztowne” działania profilaktyczne są wielokrotnie tańsze niż tolerowanie przewlekłych zatruć mikotoksynami. Dlatego warto traktować jakość paszy nie jako koszt, ale jako inwestycję w stabilność i przewidywalność produkcji.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy niewielka ilość pleśni w kiszonce zawsze oznacza konieczność jej wyrzucenia?

Niewielkie, powierzchowne ogniska pleśni można mechanicznie usunąć z pewnym marginesem zdrowej paszy wokół. Kluczowe jest, aby nie mieszać porażonego fragmentu z resztą i nie zadawać go zwierzętom. Jednak sama obecność widocznej pleśni świadczy o warunkach sprzyjających wytwarzaniu mikotoksyn, które mogą być już obecne także w pozornie zdrowej części. Przy częstym występowaniu takich ognisk warto zbadać paszę i rozważyć zastosowanie wiązaczy toksyn, a także przeanalizować technikę zakiszania.

Jak szybko po zmianie paszy mogą pojawić się objawy zatrucia mikotoksynami?

W przypadku wysokich stężeń toksyn ostre objawy (biegunka, wymioty, apatia, spadek apetytu) mogą pojawić się już w ciągu kilku dni od wprowadzenia nowej partii paszy. Jednak typowe, przewlekłe zatrucia rozwijają się wolniej – pierwsze sygnały, takie jak spadek mleczności, gorsze przyrosty, słabsze ruje czy częstsze infekcje, zwykle obserwuje się po 2–6 tygodniach stałego skarmiania. Dlatego bardzo ważne jest zapisywanie dat otwarcia nowych pryzm i partii ziarna oraz kojarzenie ich z wynikami produkcyjnymi stada.

Czy gotowanie lub parowanie paszy niszczy mikotoksyny i czyni ją bezpieczną?

Większość mikotoksyn jest bardzo odporna na działanie wysokich temperatur stosowanych w praktyce żywieniowej. Gotowanie, parowanie czy nawet granulacja pasz nie usuwa toksyn w stopniu wystarczającym, aby uznać je za bezpieczne. Pleśnie jako organizmy mogą zostać częściowo zniszczone, ale wytworzone już wcześniej toksyny pozostają w paszy. Dlatego nie należy traktować obróbki termicznej jako metody „uzdrawiania” spleśniałej paszy – podstawą jest unikanie jej skarmiania oraz właściwe przechowywanie.

Czy stosowanie wiązaczy mikotoksyn pozwala bezpiecznie karmić gorszą jakościowo paszą?

Wiązacze mikotoksyn są ważnym elementem profilaktyki, ale nie zastępują dobrej jakości paszy. Działają przede wszystkim w świetle przewodu pokarmowego, wiążąc część toksyn i ograniczając ich wchłanianie. Nie wszystkie mikotoksyny dają się jednak skutecznie związać, a przy bardzo wysokich stężeniach nawet najlepszy preparat nie zapewni pełnej ochrony. Dlatego należy traktować je jako uzupełnienie, a nie usprawiedliwienie do skarmiania wyraźnie spleśniałej paszy.

Jak często warto badać pasze na obecność mikotoksyn w typowym gospodarstwie?

Częstotliwość zależy od skali produkcji i doświadczeń z poprzednich lat. W mniejszych gospodarstwach praktycznym minimum jest badanie kluczowych pasz objętościowych (główna kiszonka z kukurydzy, sianokiszonka) po otwarciu nowej pryzmy oraz przy każdej „niewyjaśnionej” fali problemów zdrowotnych. W większych fermach opłacalne bywa zaplanowanie 2–4 badań rocznie, obejmujących także zboża i mieszanki. Szczególną uwagę warto zwrócić na lata o trudnych warunkach pogodowych w czasie wegetacji i zbioru.