Gleby bielicowe właściwe należą do najbardziej charakterystycznych gleb obszarów o chłodnym i umiarkowanym klimacie, zwłaszcza tam, gdzie dominują lasy iglaste oraz ubogie piaski polodowcowe. Ich powstanie wiąże się z intensywnymi procesami wymywania związków żelaza, glinu i części materii organicznej z wierzchnich poziomów oraz ich wtórnym osadzaniem w głębszych warstwach profilu glebowego. W efekcie w przekroju pionowym gleby pojawia się wyraźny, jasny, niemal biały poziom wymycia, kontrastujący z ciemniejszą ściółką u góry i brunatno‑rdzawym poziomem wzbogacenia poniżej. Ten specyficzny układ poziomów, a także wyraźna kwaśność, niska zawartość składników odżywczych oraz silna zależność od warunków klimatycznych i roślinności sprawiają, że gleby bielicowe właściwe odgrywają unikalną rolę w środowisku przyrodniczym, lecz stanowią zarazem duże wyzwanie dla rolnictwa i gospodarki człowieka.
Geneza, warunki powstawania i budowa profilu gleb bielicowych właściwych
Gleby bielicowe właściwe powstają przede wszystkim w klimacie chłodnym i umiarkowanie chłodnym, gdzie roczna suma opadów jest stosunkowo wysoka, a parowanie ograniczone przez niskie temperatury. W takich warunkach znaczną część roku przez profil glebowy przepływa w dół woda opadowa, intensywnie wymywając rozpuszczalne i koloidalne formy związków mineralnych. Ten pionowy ruch wody jest jednym z kluczowych czynników prowadzących do rozwoju procesu bielicowania.
Drugim podstawowym elementem formowania się gleb bielicowych właściwych jest charakter roślinności. Dominują tu lasy iglaste, najczęściej bory sosnowe lub świerkowe, rzadziej mieszane, w których duży udział mają rośliny wrzosowate oraz rośliny o twardych, wolno rozkładających się liściach. Zalegająca na powierzchni ściółka iglasta jest bogata w trudno rozkładalne związki organiczne, w tym w kwasy humusowe i związki o charakterze fenolowym. Podczas rozkładu tej ściółki powstają kwasy humusowe i kwasy fulwowe, które mają zdolność tworzenia kompleksów z jonami metali, zwłaszcza żelaza i glinu.
Trzecim warunkiem jest rodzaj podłoża mineralnego, na którym rozwija się gleba. Gleby bielicowe właściwe najczęściej kształtują się na luźnych, przepuszczalnych, ubogich w minerały ilaste oraz w kationy zasadowe piaskach i piaskach gliniastych. Także żwiry i piaski rzeczne, a także piaski wydmowe sprzyjają rozwojowi bielicowania. Brak frakcji ilastej oraz mała zawartość składników odżywczych powodują, że raz wypłukane z wierzchnich warstw kationy wapnia, magnezu czy potasu z trudem są zatrzymywane w profilu i mogą ulegać dalszemu wymywaniu w głąb, a nawet poza zasięg strefy korzeniowej roślin.
Wszystkie te czynniki powodują, że w glebie zachodzi wyraźny proces wymywania i wtórnego osadzania związków: w poziomie przypowierzchniowym powstają kompleksy związków próchnicznych z żelazem i glinem, które następnie są wymywane wraz z roztworem glebowym i przemieszczane niżej. W efekcie tworzy się typowy dla gleb bielicowych układ poziomów morfologicznych, widoczny w pionowym profilu.
Charakterystyczne poziomy w profilu gleb bielicowych właściwych
Profil gleb bielicowych właściwych odznacza się wyraźną warstwową budową, w której można wyróżnić kilka podstawowych poziomów:
- Poziom O – organiczny, tworzony przez leżącą na powierzchni ściółkę leśną, igliwie, liście i drobne gałązki. W zależności od intensywności rozkładu może przyjmować postać luźnej, mało przekształconej warstwy lub bardziej zhumifikowanej struktury. To właśnie tutaj powstają kwaśne związki próchniczne odpowiedzialne za bielicowanie.
- Poziom A – poziom próchniczny, zazwyczaj cienki i słabo wykształcony. Ma barwę szarawą, szarobrunatną, czasem popielatą. Zawiera stosunkowo mało próchnicy, co odróżnia go od poziomu A w glebach bardziej urodzajnych, np. czarnoziemach czy glebach brunatnych.
- Poziom E – poziom wymycia, najbardziej charakterystyczny dla gleb bielicowych właściwych. Ma wyraźnie rozjaśnioną, niemal białawą barwę, zbliżoną do pierwotnego podłoża mineralnego. Jego jasność wynika z wypłukania związków żelaza, glinu i części próchnicy, co pozostawia w nim przede wszystkim kwarcowy piasek. Ten poziom jest bardzo ubogi chemicznie, lekki, przepuszczalny i ma małą zdolność zatrzymywania wody.
- Poziom Bhs (lub Bs) – poziom wzbogacenia, w którym wtórnie osadzają się przemieszczone z wyższych warstw związki żelaza, glinu oraz próchnicy. Ma ciemniejszą, brunatno‑rdzawą, czasem brunatnoczerwoną barwę. Zawiera znacznie więcej substancji ilastych i związków żelaza niż poziom wyżej, przez co jest bardziej zwięzły i mniej przepuszczalny.
- Poziom C – skała macierzysta, najczęściej piaskowa lub słabo gliniasta, nieprzekształcona lub słabo przekształcona przez procesy glebowe.
Obecność wyraźnie wykształconego, jasnego poziomu E i kontrastującego z nim ciemnego poziomu Bhs sprawia, że przekrój gleb bielicowych właściwych jest niezwykle czytelny i łatwy do rozpoznania nawet dla początkującego obserwatora. Jest to przy tym dowód długotrwałego, wieloletniego oddziaływania procesów bielicowania.
Właściwości chemiczne i fizyczne
Pod względem chemicznym gleby bielicowe właściwe charakteryzują się silną kwaśnością lub bardzo silną kwaśnością (pH często poniżej 5,0). Kwasowy odczyn jest konsekwencją dominacji roślinności iglastej, obecności kwaśnych związków próchnicznych, małej zawartości kationów zasadowych (wapnia, magnezu, potasu, sodu) oraz intensywnego ich wypłukiwania. Takie warunki ograniczają aktywność wielu organizmów glebowych, zwłaszcza dżdżownic, i sprzyjają rozwojowi specyficznych zespołów mikroorganizmów przystosowanych do niskiego pH.
Przepuszczalne, piaszczyste podłoże sprawia, że gleby te mają małą pojemność wodną i szybko ulegają przesuszeniu w okresach bezdeszczowych, choć jednocześnie w czasie intensywnych opadów łatwo dochodzi tu do przepływu wód gruntowych w głąb profilu. Struktura agronomiczna jest słabo wykształcona, ziarna piasku słabo zespolone, co skutkuje skłonnością do przesypywania się i erozji eolicznej na terenach odkrytych z pokrywy roślinnej.
Zawartość próchnicy w warstwie ornej, jeśli w ogóle jest ona wytworzona, pozostaje niska, zwykle poniżej 2%. Jednocześnie jakość próchnicy jest specyficzna: dominuje frakcja kwaśnych, stosunkowo ruchliwych kwasów fulwowych nad bardziej stabilnymi kwasami huminowymi. To sprawia, że nawet ta niewielka ilość próchnicy nie jest w stanie zapewnić długotrwałego magazynowania składników pokarmowych, a jej znaczna część może być wymywana w głąb wraz z wodą opadową.
Występowanie gleb bielicowych właściwych i ich rola w środowisku przyrodniczym
Gleby bielicowe właściwe należą do gleb strefowych, czyli takich, których rozmieszczenie silnie wiąże się z określonym typem klimatu i roślinności. Podstawową strefą ich występowania jest obszar tajgi i lasów borealnych, rozciągających się w pasie od północnej Europy, przez Syberię, aż po Kanadę. W strefie umiarkowanej pojawiają się zarówno w klimacie morskim, jak i kontynentalnym, ale warunkiem ich rozwoju jest dominacja ubogich, piaszczystych utworów i przewaga lasów iglastych.
Gleby bielicowe właściwe na świecie
W skali globalnej duże kompleksy gleb bielicowych właściwych występują przede wszystkim w północnej części Eurazji. Na rozległych obszarach Skandynawii, Finlandii i północnej Rosji pod zwartymi lasami świerkowymi i sosnowymi, często z domieszką brzozy, wytworzyły się dobrze wykształcone, często głęboko zbielicowane profile. Klimat o długiej, chłodnej zimie i krótkim lecie, wysoka wilgotność oraz rozległe płaszczyzny polodowcowych piasków i moren sprzyjają rozwojowi intensywnego bielicowania.
Podobnie w Kanadzie oraz na części terytorium Alaski występują gleby o analogicznej genezie, choć miejscami nakłada się na nie wpływ wieloletniej zmarzliny, co modyfikuje warunki krążenia wody i dynamikę procesów glebowych. W niektórych rejonach Kanady oraz północnych Stanów Zjednoczonych gleby bielicowe spotykane są również poza zwartą strefą tajgi – w lasach mieszanych i sosnowo‑liściastych na piaskach sandrowych, wydmach czy stożkach napływowych.
Poza obszarem borealnym gleby bielicowe (w różnym stopniu wykształcenia) mogą występować też w górach, gdzie lokalne warunki klimatyczne (chłód, większe opady, obecność świerczyn górnoreglowych) sprzyjają procesom analogicznym do tych w tajdze. W takim wypadku mówi się o bielicach górskich, powiązanych z reglem górnym, często wykształconych na rumoszu skalnym lub zwietrzelinach granitów i gnejsów.
Rozmieszczenie i znaczenie gleb bielicowych właściwych w Polsce
Na obszarze Polski gleby bielicowe właściwe należą do istotnych składników pokrywy glebowej, choć ich udział powierzchniowy zależy od regionu. Największe kompleksy występują przede wszystkim w północnej i środkowej części kraju, na terenach ukształtowanych przez zlodowacenia, gdzie znaczne powierzchnie zajmują piaski sandrowe, wydmy śródlądowe i ubogie piaski morenowe. Są to zwłaszcza obszary Borów Tucholskich, Puszczy Noteckiej, Puszczy Solskiej, a także wiele rozległych kompleksów leśnych na Pomorzu oraz w pasie pojezierzy.
Również w centralnej części kraju, m.in. w rejonach łódzkim, mazowieckim czy kujawsko‑pomorskim, na obszarach porośniętych borami sosnowymi i borami mieszanymi można znaleźć liczne płaty gleb bielicowych właściwych, nierzadko przechodzących w różne odmiany gleb rdzawej lub słabiej zbielicowane formy pośrednie. Często są to gleby o niewielkiej miąższości strefy aktywnej dla korzeni oraz o dużej podatności na degradację przy niewłaściwym użytkowaniu, dlatego ważne jest uwzględnianie ich specyfiki przy planowaniu gospodarki leśnej i rolnej.
W Karpatach i Sudetach, zwłaszcza w górnych partiach regla, pojawiają się natomiast gleby bielicowe górskie, zbliżone pod względem procesów do bielic nizinnych, ale rozwinięte na zwietrzelinach skał magmowych i metamorficznych. Mają one bardzo cienką warstwę próchniczną, często silnie zakwaszoną, a ich rola w utrzymaniu roślinności świerkowej i innej flory wysokogórskiej jest kluczowa.
Funkcje ekologiczne i rola w krążeniu pierwiastków
Mimo że gleby bielicowe właściwe uznaje się za ubogie i mało urodzajne, pełnią one istotne funkcje w ekosystemach leśnych. Są podstawą funkcjonowania rozległych kompleksów borów, które z kolei odgrywają ważną rolę w magazynowaniu węgla organicznego, retencjonowaniu opadów atmosferycznych oraz kształtowaniu lokalnego i regionalnego klimatu. W ściółce i wierzchnich poziomach gleb bielicowych gromadzone są znaczne ilości materii organicznej pochodzącej z rocznych przyrostów igieł, gałęzi, szyszek i korzeni.
Przemieszczanie się związków żelaza i glinu wraz z rozpuszczonymi kwasami humusowymi wpływa na krążenie pierwiastków w ekosystemie. Część tych związków jest zatrzymywana w poziomie Bhs, część może być wypłukiwana do wód gruntowych i dalej do cieków powierzchniowych. Powoduje to specyficzną chemię wód odciekających z obszarów bielicowych – są one często miękkie, ubogie w wapń i magnez, a niekiedy zakwaszone. Zjawisko to ma znaczenie dla funkcjonowania zbiorników wodnych oraz organizmów wodnych, przyzwyczajonych do określonego zakresu pH i składu chemicznego.
W glebach bielicowych właściwych rozwija się także specyficzna biocenoza glebowa. Niska zawartość łatwo dostępnych składników odżywczych oraz kwaśny odczyn sprzyjają rozwojowi roślinności o małych wymaganiach pokarmowych: wrzosów, borówek, mszaków oraz roślin owadożernych, jak rosiczki. Te ostatnie rekompensują niedobór azotu glebowego, zdobywając go z rozkładających się ciał złapanych owadów. Dla wielu gatunków roślin i zwierząt, w tym dla rzadkich gatunków borowych, siedliska związane z glebami bielicowymi są niezbędnym elementem krajobrazu.
Istotną funkcją środowiskową gleb bielicowych jest ich rola w retencjonowaniu opadów i ograniczaniu spływu powierzchniowego. Mimo że podłoże jest przepuszczalne, bogata warstwa ściółki oraz system korzeniowy drzew i krzewów sprawiają, że woda opadowa jest w dużej mierze zatrzymywana i powoli przesącza się w głąb, zasilając wody gruntowe. Zaburzenie tej struktury (np. przez wycinkę, pożary lub intensywne użytkowanie rolnicze) może prowadzić do gwałtownego wzrostu spływu powierzchniowego i erozji, a tym samym do degradacji gleby.
Znaczenie gleb bielicowych właściwych w rolnictwie, leśnictwie i gospodarce człowieka
Ocena przydatności rolniczej gleb bielicowych właściwych jest w większości przypadków niekorzystna. Ich naturalne właściwości – wysoka kwaśność, mała zawartość przyswajalnych składników pokarmowych, niska pojemność wodna oraz słaba struktura – sprawiają, że bez poważnych zabiegów melioracyjnych i agrotechnicznych są one mało urodzajne i nie sprzyjają produkcji roślinnej na poziomie opłacalnym ekonomicznie.
Problemy rolnicze i ograniczenia użytkowania
Największą trudność stanowi niski poziom żyzności chemicznej. W warstwie ornej zawartość przyswajalnego fosforu, potasu, magnezu i innych mikroelementów jest zazwyczaj bardzo mała. Ponadto silnie kwaśny odczyn ogranicza rozwój systemów korzeniowych wielu roślin uprawnych, utrudnia przyswajanie niektórych składników (zwłaszcza fosforu), a zarazem zwiększa rozpuszczalność form glinu, który w dużych stężeniach może działać toksycznie na delikatne korzenie.
Z punktu widzenia praktyki rolniczej gleby te wymagają intensywnego wapnowania, aby zneutralizować kwaśny odczyn i poprawić warunki wzrostu roślin. Wprowadzenie wapna węglanowego lub dolomitowego pozwala podnieść pH, zwiększyć nasycenie kompleksu sorpcyjnego kationami zasadowymi i poprawić dostępność fosforu. Jednak ze względu na małą pojemność sorpcyjną oraz tendencję do wymywania, efekt wapnowania musi być okresowo odnawiany, co pociąga za sobą koszty i wymaga systematycznego monitoringu pH.
Oprócz wapnowania niezbędne jest stosowanie zrównoważonego nawożenia mineralnego oraz organicznego. Nawozy organiczne (obornik, kompost, przyorywane międzyplony) poprawiają strukturę gleby, zwiększają zawartość próchnicy i zdolność zatrzymywania wody, a także przyczyniają się do lepszego wiązania składników mineralnych. Jednak dostępność takich nawozów bywa ograniczona, zwłaszcza w gospodarstwach o dużym udziale upraw polowych i niewielkiej obsadzie zwierząt.
Gleby bielicowe właściwe są również wrażliwe na erozję wietrzną i wodną, zwłaszcza gdy są odłogowane lub uprawiane w sposób pozostawiający glebę nieosłoniętą przez roślinność w okresach silnych wiatrów czy intensywnych opadów. Lekka frakcja piaskowa łatwo ulega przenoszeniu przez wiatr, co może prowadzić do powstawania lokalnych wydm rolniczych i obniżenia miąższości warstwy ornej. Z tego względu zaleca się stosowanie upraw ochronnych, utrzymywanie pasów wiatrochronnych z drzew i krzewów oraz ograniczanie głębokiej orki na stokach o większym nachyleniu.
Możliwości użytkowania rolniczego i kierunki upraw
Mimo licznych ograniczeń, gleby bielicowe właściwe mogą być użytkowane rolniczo pod warunkiem dostosowania kierunku produkcji do ich specyfiki oraz zastosowania właściwych zabiegów agrotechnicznych. Najlepsze rezultaty osiąga się przy uprawie roślin o mniejszych wymaganiach glebowych, dobrze tolerujących kwaśny odczyn i okresowe przesuszenia. Należą do nich niektóre zboża, jak żyto, owies czy mieszanki zbożowo‑strączkowe, a także niektóre gatunki pastewne i trawy przeznaczone na użytki zielone.
Istotnym kierunkiem jest tworzenie trwałych użytków zielonych – pastwisk i łąk – zwłaszcza tam, gdzie wodny reżim gleb pozwala na gromadzenie choćby sezonowej wilgoci. Zadarnienie gleby zmniejsza jej podatność na erozję, a odpowiednio dobrane mieszanki traw mogą stosunkowo dobrze wykorzystywać skromne zasoby wody i składników pokarmowych. Jednak produkcyjność takich użytków jest na ogół niższa niż na glebach brunatnych czy czarnoziemach, co trzeba uwzględniać przy planowaniu obsady zwierząt.
W niektórych regionach podejmuje się również próby uprawy roślin wymagających kwaśnego środowiska glebowego, takich jak borówka wysoka, żurawina czy niektóre gatunki ozdobnych roślin wrzosowatych. W tym przypadku naturalna kwaśność gleb bielicowych właściwych bywa atutem, choć konieczne jest równoczesne wzbogacanie gleby w materię organiczną oraz precyzyjne sterowanie nawożeniem i nawadnianiem.
Z uwagi na niską pojemność wodną rolnicy muszą liczyć się z ryzykiem suszy glebowej, szczególnie w okresach bezdeszczowych. W niektórych gospodarstwach rozważa się stosowanie nawodnień kroplowych lub deszczownianych na najbardziej wrażliwych uprawach, jednak na glebach przepuszczalnych wymaga to ostrożności, aby nie doprowadzać do nadmiernego wypłukiwania składników pokarmowych w głąb profilu.
Gospodarka leśna na glebach bielicowych właściwych
Dla leśnictwa gleby bielicowe właściwe mają znaczenie zdecydowanie większe niż dla rolnictwa. To właśnie na nich rozwijają się typowe bory sosnowe i mieszane, które stanowią ważną bazę surowcową dla przemysłu drzewnego. Sosna zwyczajna jest gatunkiem dobrze dostosowanym do ubogich, kwaśnych, piaszczystych gleb; jej system korzeniowy potrafi penetrować głębsze warstwy profilu w poszukiwaniu wody, a symbiozy mikoryzowe ułatwiają jej pobieranie składników odżywczych z trudno dostępnych form.
Leśnicy, planując odnowienia drzewostanów i dobór gatunków, muszą brać pod uwagę specyfikę gleb bielicowych: ich niewielką zasobność oraz podatność na degradację przy nadmiernej ingerencji w warstwę ściółki i podszytu. Przesadne upraszczanie struktury drzewostanów, np. tworzenie monokultur sosnowych bez domieszki innych gatunków, może prowadzić do zubożenia bioróżnorodności i dalszego zakwaszania gleb. Dlatego coraz częściej dąży się do wprowadzania w drzewostany domieszek gatunków liściastych, takich jak brzoza, dąb czy buk, o ile pozwalają na to warunki siedliskowe.
Ważnym zagadnieniem jest też ochrona gleb bielicowych przed zniszczeniem podczas prac zrywkowych i transportu drewna. Ze względu na małą zwięzłość i znaczną podatność na ugniatanie, ciężki sprzęt może łatwo doprowadzić do powstawania kolein, zniszczenia struktury glebowej i przyspieszenia erozji. Z tego powodu leśnictwo stara się wyznaczać stałe szlaki zrywkowe oraz stosować technologie przyjaźniejsze dla podłoża, zwłaszcza w okresach wilgotnych.
Inne formy użytkowania i walory przyrodnicze
Poza rolnictwem i leśnictwem gleby bielicowe właściwe wykorzystywane są także jako tereny rekreacyjne i turystyczne. Rozległe kompleksy borów sosnowych na lekkich glebach sprzyjają rozwojowi turystyki pieszej i rowerowej, a także zbieraniu runa leśnego: jagód, borówek, grzybów. Dla wielu osób właśnie krajobrazy związane z glebami bielicowymi – piaszczyste drogi, pachnące żywicą sosny, dywan mchów i wrzosów – stanowią esencję naturalnego charakteru polskich lasów.
W wymiarze ochrony przyrody gleby bielicowe właściwe i związane z nimi siedliska stanowią siedlisko wielu chronionych gatunków roślin i zwierząt. Wrzosowiska, bory bagienne, suche bory chrobotkowe czy murawy napiaskowe należą do ekosystemów cennych z punktu widzenia różnorodności biologicznej. Ochrona tych siedlisk wymaga zachowania równowagi między użytkowaniem gospodarczym a zachowaniem naturalnych procesów glebowych, takich jak powolna akumulacja próchnicy czy naturalne odnowienie drzewostanów.
Z punktu widzenia planowania przestrzennego gleby bielicowe właściwe, ze względu na małą wartość rolniczą, są niekiedy traktowane jako potencjalne tereny rozwoju zabudowy czy infrastruktury. Jednak taka praktyka wymaga ostrożności. Przepuszczalne, piaszczyste podłoże sprzyja szybkiemu przenikaniu zanieczyszczeń do wód gruntowych, a usunięcie warstwy ściółki i roślinności może drastycznie zmienić stosunki wodne. W efekcie źle zaplanowana zabudowa może prowadzić do lokalnych problemów z zaopatrzeniem w wodę lub do degradacji pobliskich ekosystemów leśnych.
Ciekawe aspekty naukowe i praktyczne związane z glebami bielicowymi właściwymi
Gleby bielicowe właściwe są interesującym obiektem badań dla gleboznawców, ekologów, leśników i klimatologów. W ich profilu glebowym zapisane są informacje o historii roślinności, zmianach klimatycznych oraz o oddziaływaniu czynników antropogenicznych. Analiza poziomów próchnicznych, zawartości węgla organicznego i składu izotopowego pozwala odtwarzać dawne warunki środowiskowe oraz śledzić długoterminowe trendy sekwestracji węgla.
W kontekście zmian klimatycznych gleby bielicowe właściwe, podobnie jak inne gleby leśne, są postrzegane jako potencjalny magazyn węgla. Z jednej strony wysoka kwaśność i niskie temperatury sprzyjają spowolnieniu rozkładu materii organicznej, co może prowadzić do akumulacji węgla w profilu glebowym. Z drugiej jednak strony ocieplenie klimatu, zmiana reżimu opadów i ewentualne przesunięcie granic zasięgu lasów iglastych mogą zmodyfikować tempo rozkładu ściółki, a tym samym zmienić bilans węglowy tych ekosystemów.
Dla hydrologów i specjalistów zajmujących się ochroną wód gleby bielicowe właściwe stanowią ważny element systemów zasilania wód podziemnych. Ich przepuszczalność oraz specyficzna chemia wód przesączających się przez profil wpływają na jakość i ilość wody dostarczanej do warstw wodonośnych. Zanieczyszczenia wprowadzane na powierzchnię, np. w wyniku niekontrolowanego składowania odpadów czy stosowania nawozów i środków ochrony roślin, mogą szybko przenikać w głąb, co wymaga szczególnej ostrożności w obszarach ujęć wody pitnej.
W praktyce ochrony gleb przywiązuje się coraz większą wagę do zachowania integralności profilu gleb bielicowych właściwych. Niszczenie poziomu ściółki, nadmierne wydeptywanie przez ruch turystyczny, zrywanie darni czy niekontrolowane prace ziemne mogą prowadzić do szybkiej erozji i utraty charakterystycznych cech tej gleby. Dlatego na obszarach chronionych – parkach narodowych, rezerwatach przyrody czy obszarach Natura 2000 – stosuje się różne formy ograniczania presji człowieka, np. wyznaczanie ścieżek, ograniczanie ruchu pojazdów czy edukację ekologiczną.
Perspektywy dalszego użytkowania gleb bielicowych właściwych zależą w dużej mierze od umiejętności łączenia funkcji produkcyjnych z funkcjami przyrodniczymi i społecznymi. Wymaga to dobrej znajomości właściwości tych gleb, stosowania adekwatnych metod gospodarowania oraz poszanowania naturalnych ograniczeń, jakie narzuca ich budowa i geneza. Wtedy nawet tak ubogie i pozornie mało atrakcyjne gleby mogą stać się cennym zasobem, pełniącym istotną rolę w zrównoważonym krajobrazie.
