Rasa owiec Corsican, znana z imponujących rogów i dzikiego wyglądu, od lat przyciąga uwagę hodowców, miłośników przyrody oraz fotografów. Choć nazwa sugeruje bezpośredni związek z Korsyką, w praktyce termin ten opisuje specyficzny typ owcy, który ukształtował się w wyniku mieszań dzikich i domowych linii, szczególnie z udziałem owiec typu muflonowego. To sprawia, że Corsican jest fascynującym przykładem, jak natura i selekcja człowieka wspólnie kreują zwierzęta o unikatowych cechach użytkowych i estetycznych. W artykule zostaną przedstawione pochodzenie tej rasy, jej najważniejsze cechy morfologiczne i użytkowe, występowanie, a także ciekawostki dotyczące hodowli i roli, jaką odgrywa w różnych ekosystemach oraz w kulturze łowieckiej.
Historia i pochodzenie rasy Corsican
Rasa owiec Corsican wywodzi się z krzyżówek owiec domowych z typem przypominającym muflona, pierwotnie spotykanym między innymi na wyspach Morza Śródziemnego, takich jak Korsyka i Sardynia. Z czasem, wraz z rozwojem osadnictwa, handlu i aktywności łowieckiej, do pierwotnych populacji zaczęto wprowadzać inne rasy owiec w celu uzyskania korzystniejszych cech, takich jak większa masa ciała, ciekawsze ubarwienie czy bardziej okazałe rogi. Tak narodziła się kategoria owiec nazywanych Corsican, które łączą w sobie zarówno dzikie, jak i udomowione cechy.
W Ameryce Północnej, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, termin Corsican zaczął funkcjonować jako określenie całej grupy dekoracyjnych, półdzikich owiec wykorzystywanych w tzw. gospodarstwach łowieckich (game ranches). Lokalni hodowcy sprowadzali zwierzęta o dzikim wyglądzie i stopniowo rozwijali linie o różnorodnych barwach, kształtach rogów i typach budowy. W rezultacie powstała populacja niezwykle zróżnicowana, którą łączy kilka wspólnych cech: twardość, zdolność do przystosowania się do trudnych warunków oraz zachowanie typowe dla zwierzyny płowej.
Na przestrzeni dekad selekcja w kierunku efektownego wyglądu miała w przypadku owiec Corsican niemal równie duże znaczenie jak cechy użytkowe. Podczas gdy w przypadku tradycyjnych ras owiec stawia się głównie na produkcję mleka, mięsa czy wełny, w linii Corsican ogromną rolę odgrywa wartość rekreacyjna i trofeowa. Łowcy, kolekcjonerzy i właściciele prywatnych terenów poszukiwali osobników o bardziej spiralnych, wydłużonych lub rozłożystych rogach, co przyczyniło się do szybkiego zróżnicowania fenotypowego rasy.
Ważne jest zrozumienie, że Corsican nie jest starą, jednorodną rasą hodowlaną utrwalaną przez wiele stuleci w jednym regionie, lecz raczej dynamicznie rozwijającą się populacją powstałą w nowożytnych czasach z połączenia różnych linii owczych. Jej historia to przykład współczesnej, celowej plastyczności genetycznej, w której człowiek w krótkim okresie wytworzył nowy typ zwierzęcia odpowiadający specyficznym potrzebom rynku, zwłaszcza w kontekście rekreacji, łowiectwa i turystyki przyrodniczej.
Pomimo względnie krótkiej historii w porównaniu z tradycyjnymi rasami lokalnymi, rasa owiec Corsican zyskała znaczące grono zwolenników i hodowców na różnych kontynentach. Niektórzy specjaliści widzą w niej modelową rasę przyszłości dla gospodarstw agro-turystycznych, gdzie liczy się połączenie odporności zwierzęcia, ciekawego ubarwienia i efektowności wizualnej z możliwością utrzymywania stada w warunkach półdzikich.
Cechy morfologiczne i użytkowe
Rasa Corsican wyróżnia się przede wszystkim nietypowym wyglądem, który łączy cechy dzikiego muflona i owcy domowej. Sylwetka jest zwykle umięśniona, ale dość smukła, z dobrze zaznaczonym kłębem i wyraźnym przejściem od szyi do tułowia. Tułów ma kształt zbliżony do prostokąta, a kończyny są długie i sprężyste, dostosowane do przemieszczania się po stromych zboczach i nierównym podłożu. Głowa jest sucha, proporcjonalna, z ognistym, czujnym wyrazem oczu oraz stosunkowo wąskim pyskiem.
Najbardziej rozpoznawalną cechą Corsican są ogromne, spiralne rogi u samców. Mogą one przybierać różne formy: od lekko zakręconych łuków po mocno skręcone spirale, które niemal dotykają boków szyi. Rogi rosną przez całe życie zwierzęcia, a ich rozmiar i kształt świadczą o wieku, kondycji oraz jakości genetycznej osobnika. U samic rogi, jeśli występują, są zazwyczaj mniejsze, cieńsze i mniej efektowne, choć zdarzają się linie hodowlane, w których także maciorki mogą mieć wyraźnie rozwinięte poroże.
Ubarwienie rasy Corsican jest bardzo zróżnicowane, co stanowi jedną z jej najciekawszych cech. Spotyka się owce czerwono-brązowe, ciemnobrązowe, czarne, szare, a nawet łaciate, często z kontrastującymi znaczeniami na pysku, nogach i brzuchu. W wielu liniach występuje charakterystyczna, ciemna „maska” na twarzy oraz jaśniejsze włosy na bokach ciała. Taka zmienność jest efektem wieloletnich krzyżowań oraz selekcji estetycznej w różnych ośrodkach hodowlanych.
Okrywa włosowa może być zarówno typowo wełnista, jak i bardziej przypominająca sierść zwierząt dzikich. W niektórych liniach Corsican wykształciły zdolność do naturalnego zrzucania większej części wełny na wiosnę, co obniża konieczność regularnego strzyżenia. Dla hodowców utrzymujących stada w warunkach półdzikich jest to ogromna zaleta – zmniejsza nakład pracy, a jednocześnie pozwala zwierzętom lepiej regulować temperaturę ciała w zmieniających się warunkach klimatycznych.
W kontekście użytkowości klasycznej – mięso, mleko, wełna – rasa owiec Corsican nie jest na ogół hodowana tak intensywnie jak tradycyjne rasy towarowe, jednak jej mięso bywa cenione w niektórych regionach za specyficzny, nieco dziczyznowy posmak. Wełna, w zależności od linii, może być dość szorstka i mało przydatna do wyrobu delikatnych tkanin, lecz znajduje zastosowanie w produktach takich jak dywany, koce czy materiały izolacyjne. W gospodarstwach nastawionych na ekstensywną produkcję często wykorzystuje się Corsican jako element zróżnicowanego stada, w którym pełnią rolę zwierząt odpornych na choroby i trudne warunki.
Kolejnym aspektem użytkowości jest wartość rekreacyjno-trofeowa. W wielu krajach samce rasy Corsican są cenione jako zwierzyna łowna na prywatnych terenach, gdzie polowanie odbywa się w sposób zorganizowany i kontrolowany. Duże, efektowne rogi stanowią cenne trofeum, a sama rozgrywka łowiecka jest postrzegana jako wymagająca, ponieważ zwierzęta te są czujne, szybkie i dobrze przystosowane do ucieczki w trudnym terenie. Właśnie ta kombinacja urody, dzikiego charakteru i walorów trofeowych sprawia, że rasa ta zyskała popularność w segmencie turystyki łowieckiej.
Pod względem temperamentu owce Corsican są zwykle bardziej nieufne i żywiołowe niż typowe, mocno udomowione rasy. Mają silny instynkt stadny, lecz jednocześnie potrafią zachować większy dystans wobec ludzi. Dla jednych hodowców jest to utrudnienie, dla innych – cenna cecha, ponieważ zwierzęta lepiej radzą sobie w warunkach zbliżonych do naturalnych. W pracy ze stadem istotne jest przyzwyczajanie młodych osobników do obecności opiekuna oraz stosowanie spokojnych, konsekwentnych metod obchodzenia się z nimi.
Występowanie i środowisko życia
Choć pierwotne korzenie rasy sięgają obszarów śródziemnomorskich, współczesne owce Corsican spotyka się w wielu regionach świata. Szczególne znaczenie ma ich obecność w Ameryce Północnej, zwłaszcza w stanach południowych USA, takich jak Teksas, Oklahoma czy Luizjana. To tam przez dziesięciolecia rozwijała się hodowla nastawiona na tworzenie atrakcyjnych wizualnie stad dla celów łowieckich i rekreacyjnych. Zwierzęta te dobrze adaptują się do ciepłego, suchego klimatu oraz ubogich pastwisk, co pozwala utrzymywać je na rozległych terenach z minimalnym nakładem pracy.
Rasa Corsican jest także obecna w Europie, zarówno w gospodarstwach prywatnych, jak i w parkach zwierzyny oraz ośrodkach agroturystyki. W niektórych krajach, w tym w Polsce, spotyka się stada utrzymywane głównie ze względów krajobrazowych i edukacyjnych. Ich dziki wygląd przyciąga turystów, a samo stado staje się atrakcją dla odwiedzających. W takich miejscach owce odgrywają rolę żywych „eksponatów”, przybliżających zwiedzającym temat różnorodności ras i historii udomowienia zwierząt gospodarskich.
Ze względu na odporność na trudne warunki klimatowe Corsican dobrze sprawdzają się na terenach górzystych, suchych i kamienistych. Ich długie kończyny i mocne racice ułatwiają przemieszczanie się po zboczach, a umiejętność wykorzystywania skąpej roślinności pozwala na zagospodarowanie obszarów, które byłyby mało przydatne dla typowych ras mięsnych lub mlecznych. Dodatkową korzyścią jest udział w utrzymaniu bioróżnorodności – wypas takich owiec pomaga ograniczać zarastanie pastwisk krzewami i drzewami, wspierając otwarte ekosystemy.
W krajach o klimacie umiarkowanym, z chłodnymi zimami, utrzymanie Corsican wymaga zapewnienia odpowiednich schronień przed wiatrem i opadami, lecz generalnie zwierzęta te dobrze radzą sobie z niższymi temperaturami. Ich okrywa włosowa gęstnieje na zimę, zapewniając izolację termiczną. Ważne jest jednak, aby pastwiska nie były nadmiernie podmokłe, gdyż długotrwałe przebywanie na wilgotnym podłożu sprzyja problemom z racicami oraz chorobom pasożytniczym.
W niektórych regionach pojawia się dyskusja nad wpływem introdukcji rasy Corsican na lokalne ekosystemy i rodzime gatunki. Obawy te dotyczą głównie potencjalnej konkurencji pokarmowej oraz możliwości ucieczek ze zagród i zakładania półdzikich populacji. Tam, gdzie prowadzone są odpowiedzialne programy hodowlane i gdzie infrastruktura ogrodzeń jest właściwie utrzymana, ryzyko to jest ograniczone. Kluczowe jest też monitorowanie populacji oraz stosowanie zasad zrównoważonego zarządzania, szczególnie w rejonach cennych przyrodniczo.
Występowanie rasy Corsican poza pierwotnym obszarem śródziemnomorskim pokazuje, jak elastyczna i plastyczna może być adaptacja owiec. Dzięki połączeniu genów pochodzących z różnych ras i linii uzyskano zwierzę zdolne do życia w szerokim spektrum warunków, od gorących, półpustynnych terenów po chłodniejsze, trawiaste wzgórza z surowymi zimami. Ta uniwersalność stanowi jeden z najważniejszych powodów, dla których Corsican zyskuje popularność jako rasa alternatywna, atrakcyjna dla hodowców poszukujących nietypowych rozwiązań.
Hodowla, zdrowie i wymagania pielęgnacyjne
Hodowla owiec rasy Corsican, choć z pozoru zbliżona do utrzymywania innych ras mięsno-wełnistych, ma kilka specyficznych aspektów wynikających z ich dzikiego rodowodu i użytkowania rekreacyjnego. Jednym z kluczowych elementów jest dobór odpowiednich linii hodowlanych, szczególnie jeśli celem jest produkcja zwierząt o określonym typie rogów, ubarwieniu czy zachowaniu. Hodowcy często prowadzą szczegółową dokumentację rodowodową, aby śledzić przekazywanie pożądanych cech w kolejnych pokoleniach.
W warunkach ekstensywnych stada Corsican utrzymuje się na rozległych pastwiskach, gdzie zwierzęta mają możliwość swobodnego poruszania się i wyszukiwania pokarmu. Taki tryb życia sprzyja ich zdrowiu i kondycji fizycznej, a także zachowaniu naturalnych instynktów. W wielu gospodarstwach stosuje się rotacyjny wypas, który pozwala roślinności na regenerację oraz ogranicza nadmierne zgryzanie traw i krzewów. Rotacja pastwisk jest również jednym z narzędzi ograniczających presję pasożytów wewnętrznych.
Podstawą żywienia jest dobrej jakości pasza objętościowa – trawy, zioła, liście, a w okresach niedoboru zielonki siano i sianokiszonka. W regionach ubogich w naturalną roślinność konieczne może być uzupełnianie dawki pokarmowej o mieszanki treściwe, szczególnie w okresach krycia, ciąży i laktacji, kiedy zapotrzebowanie na energię i białko znacząco rośnie. Nie można zapominać o stałym dostępie do czystej wody oraz o suplementacji minerałów, zwłaszcza selenu, miedzi, cynku i soli, zależnie od składu gleb i lokalnych niedoborów.
Zdrowie stada Corsican jest często lepsze w porównaniu z niektórymi intensywnie użytkowanymi rasami, głównie dzięki naturalnej selekcji na odporność. Mimo to konieczne są regularne działania profilaktyczne: odrobaczanie zgodnie z zaleceniami lekarza weterynarii, szczepienia przeciwko najważniejszym chorobom zakaźnym owiec oraz kontrola stanu racic. W warunkach wilgotnych i błotnistych szczególnie istotne jest zapobieganie chorobom racic, takim jak zanokcica, poprzez odpowiednie podłoże w zagrodach i regularne przycinanie racic.
Porody u rasy Corsican zazwyczaj przebiegają stosunkowo łatwo, co jest efektem selekcji w stronę naturalnej płodności i dobrych instynktów macierzyńskich. Mimo to ważne jest zapewnienie spokojnego, czystego miejsca, w którym maciorki mogą się kocić (ościać) bez stresu. Młode jagnięta są zazwyczaj dość żywotne i szybko podejmują ssanie, jednak w pierwszych godzinach życia kluczowe jest dopilnowanie, by przyjęły odpowiednią ilość siary, gwarantującej przekaz przeciwciał i ochronę immunologiczną.
Bezpieczeństwo ludzi pracujących ze stadem jest kolejnym obszarem, na który należy zwrócić szczególną uwagę. Dorosłe tryki Corsican z dużymi, ciężkimi rogami mogą być potencjalnie niebezpieczne, zwłaszcza w okresie rui, kiedy wzrasta poziom agresji i rywalizacji między samcami. Właściciele powinni pamiętać o zasadach zachowania dystansu, nieprowokowaniu samców oraz stosowaniu odpowiednich systemów zagród i korytarzy, które minimalizują kontakt bezpośredni podczas zabiegów zootechnicznych.
W hodowlach, gdzie rasa Corsican pełni funkcję atrakcji turystycznej, ważne jest właściwe informowanie odwiedzających o zasadach bezpieczeństwa. Zwykle zaleca się zachowanie odległości, niekarmienie zwierząt bez zgody opiekuna oraz unikanie gwałtownych ruchów i głośnych dźwięków. Dzięki temu zarówno ludzie, jak i zwierzęta są mniej narażeni na stres czy nieprzewidziane sytuacje.
Rola w kulturze, gospodarce i ochronie przyrody
Rasa owiec Corsican odgrywa nietypową, lecz coraz ważniejszą rolę w kulturze współczesnego rolnictwa i łowiectwa. Jej obecność jest przykładem, jak zmieniają się priorytety hodowców i odbiorców zwierzęcych produktów. Obok ras typowo produkcyjnych pojawiają się rasy o silnym znaczeniu estetycznym i rekreacyjnym, które funkcjonują na styku rolnictwa, turystyki i rozrywki. Corsican idealnie wpisuje się w ten trend dzięki efektownemu wyglądowi i zdolności do życia w rozległych, półdzikich przestrzeniach.
W gospodarce lokalnej, szczególnie w regionach o rozwiniętej turystyce łowieckiej, owce tej rasy generują dochody nie tylko poprzez sprzedaż zwierząt, ale też dzięki organizacji komercyjnych polowań, sesji zdjęciowych czy wycieczek edukacyjnych. Rolnicy mogą łączyć tradycyjną produkcję rolną z usługami turystycznymi, tworząc bardziej zróżnicowane i odporne ekonomicznie modele gospodarstw. W tym kontekście Corsican staje się elementem szerszego systemu usług ekosystemowych i kulturalnych.
Z punktu widzenia ochrony przyrody rasa ta budzi zarówno zainteresowanie, jak i pewne kontrowersje. Z jednej strony, dzięki wypasowi na trudnych terenach pomaga utrzymywać otwarte siedliska, ograniczać zarastanie nieużytków i wspierać bioróżnorodność roślin. Z drugiej strony, niewłaściwie zarządzane stada mogą prowadzić do nadmiernej presji wypasowej, degradacji gleby i utraty lokalnych gatunków roślin. Kluczem jest więc odpowiednie planowanie obciążenia pastwiskowego, uwzględniające pojemność środowiska i potrzeby innych elementów ekosystemu.
Ciekawym wątkiem jest także symboliczna rola Corsican jako „mostu” między światem dzikich zwierząt a zwierzętami gospodarskimi. Wygląd zbliżony do muflona, masywne rogi i półdziki temperament sprawiają, że obserwatorzy często postrzegają te owce jako namiastkę dzikiej przyrody w kontrolowanym środowisku. W programach edukacyjnych wykorzystywane są one do opowiadania o procesie udomowienia, różnorodności genetycznej i odpowiedzialnym zarządzaniu populacjami zwierząt.
W niektórych społecznościach łowieckich pojawia się dyskusja etyczna dotycząca miejsca takich zwierząt w kulturze polowania. Z jednej strony, polowanie na Corsican w ogrodzonych, prywatnych obszarach bywa postrzegane jako forma kontroli populacji i źródło środków finansowych na utrzymanie siedlisk. Z drugiej strony, krytycy wskazują na potrzebę zachowania równowagi między tradycją a poszanowaniem dobrostanu zwierząt. Jak w wielu podobnych przypadkach, dużo zależy od standardów praktyk w konkretnych gospodarstwach oraz od transparentności wobec opinii publicznej.
Interesującym kierunkiem rozwoju jest rosnące zainteresowanie hodowlą Corsican w małych, rodzinnych gospodarstwach, które chcą wyróżnić się nietypową ofertą. Dzięki atrakcyjności wizualnej stada, gospodarze mogą przyciągać gości, prowadzić warsztaty edukacyjne, a nawet wykorzystywać wizerunek owiec w lokalnym marketingu – na etykietach produktów, materiałach promocyjnych czy pamiątkach. W ten sposób rasa, która powstała z myślą głównie o łowiectwie, znajduje również miejsce w szerszej kulturze wiejskiej i miejskiej.
Rola rasy Corsican w gospodarce przyszłości prawdopodobnie będzie związana z dalszym rozwojem turystyki przyrodniczej, ekologicznego rolnictwa i zainteresowania konsumentów historią pochodzenia produktów zwierzęcych. Obecność zwierząt o wyrazistym, „dzikim” charakterze może stać się jednym z elementów narracji o bioróżnorodności, odpowiedzialnej hodowli i świadomym wyborze między intensywną produkcją a bardziej zrównoważonym, jakościowym podejściem do użytkowania zwierząt.
Ciekawostki i perspektywy rozwoju rasy
Jedną z najciekawszych cech Corsican jest ogromna różnorodność typów w obrębie tej samej nazwy. W praktyce można wyróżnić liczne linie barwne i morfologiczne, takie jak osobniki o szacie przypominającej muflona, owce w odcieniach rudości, czarne lub szare warianty oraz formy plamiste. W niektórych hodowlach prowadzi się nawet nieformalne „rejestry” odmian, nadając im lokalne nazwy, które potem funkcjonują wśród miłośników i kolekcjonerów zwierząt egzotycznych.
Ciekawostką związaną z kształtem rogów jest fakt, że ich rozwój zależy nie tylko od genetyki, ale również od żywienia i warunków środowiskowych. Zwierzęta wychowane na bogatszych pastwiskach, z dostępem do odpowiednich minerałów, częściej rozwijają większe, bardziej symetryczne rogi o wyraźnie zarysowanych pierścieniach rocznych. W ubogich warunkach, przy niedoborach żywieniowych, rogi mogą być cieńsze, krótsze i mniej regularne. Dla hodowców dbających o wartość trofeową stada, zapewnienie optymalnej diety jest więc kluczowym elementem zarządzania.
Kolejnym interesującym aspektem jest zachowanie owiec Corsican w grupie. Stada wykazują wyraźną hierarchię, na czele której stoją zwykle doświadczone maciorki oraz dominujące samce w okresie rozrodczym. Obserwacja ich interakcji może dostarczyć wielu informacji o komunikacji niewerbalnej wśród zwierząt kopytnych: od subtelnych sygnałów pozycji ciała po charakterystyczne dźwięki ostrzegające przed niebezpieczeństwem. Z tego powodu Corsican bywają także obiektem badań z zakresu etologii i behawioru zwierząt.
W perspektywie rozwoju rasy owiec Corsican ważne będzie utrzymanie równowagi między dalszą selekcją na cechy estetyczno-trofeowe a dbałością o zdrowie i dobrostan zwierząt. Już teraz część hodowców prowadzi programy, w których obok wielkości rogów ocenia się także odporność na choroby, płodność, łatwość wyproszeń oraz zdolność do wykorzystania ubogich pastwisk. Takie podejście pozwala tworzyć populacje nie tylko atrakcyjne wizualnie, ale też stabilne i wydajne w dłuższej perspektywie.
W miarę jak rośnie zainteresowanie rolnictwem ekologicznym i permakulturą, coraz częściej rozważa się włączenie Corsican do zintegrowanych systemów gospodarowania, w których owce współistnieją z innymi gatunkami zwierząt oraz z uprawami. Dzięki specyficznemu sposobowi żerowania mogą one ograniczać niektóre gatunki chwastów, jednocześnie nie niszcząc całkowicie runi, co sprzyja regeneracji gleby. Tego typu systemy wymagają jednak dobrego planowania i obserwacji, aby uniknąć nadmiernego wypasu i degradacji środowiska.
Interesującym kierunkiem może być także wykorzystanie doświadczeń z hodowli Corsican w programach odtwarzania lub wspierania dzikich populacji pokrewnych gatunków, jak muflon. Choć bezpośrednie krzyżowanie czy wprowadzanie tej rasy do naturalnych siedlisk dzikich owiec budzi liczne zastrzeżenia natury genetycznej i ochroniarskiej, pewne rozwiązania z zakresu zarządzania stadem, profilaktyki zdrowotnej czy gospodarowania pastwiskami mogą okazać się bardzo inspirujące dla projektów ochrony przyrody.
Znaczenie rasy Corsican w świadomości społecznej będzie prawdopodobnie rosło wraz z popularyzacją fotografii przyrodniczej, mediów społecznościowych oraz trendu poszukiwania „niezwykłych” zwierząt gospodarskich. Obrazy tryków z monumentalnymi rogami, stojących na tle górskich zboczy czy skalistych pagórków, już teraz funkcjonują jako silny symbol dzikiego piękna połączonego z obecnością człowieka. Ten wizerunek ma potencjał stać się jednym z rozpoznawalnych motywów w kulturze wizualnej związanej z nowoczesnym, zrównoważonym rolnictwem.
W praktyce hodowlanej przyszłości istotna będzie również wymiana doświadczeń między krajami. Międzynarodowe współprace hodowlane, konferencje i platformy internetowe umożliwiające dzielenie się wiedzą o zdrowiu, żywieniu, genetyce i zarządzaniu stadem sprawią, że rzadkie i nietypowe rasy, takie jak Corsican, zyskają lepsze wsparcie merytoryczne. Dzięki temu możliwe stanie się zarówno zachowanie ich unikatowych cech, jak i dalsze udoskonalanie pod kątem potrzeb zmieniającej się gospodarki i środowiska.
Owce Corsican, łącząc w sobie cechy dzikości i udomowienia, stają się symbolem przejścia od wyłącznie produkcyjnego podejścia do zwierząt w kierunku bardziej wielowymiarowego spojrzenia. W tym ujęciu wartość bioróżnorodność, estetyka krajobrazu, edukacja ekologiczna i doświadczenie kontaktu z naturą są równie ważne jak mięso, mleko czy wełna. To sprawia, że rasa ta może odgrywać ważną rolę w budowaniu nowego modelu relacji człowieka ze światem zwierząt.
