Pleśń w zbożu to problem, który może znacząco obniżyć wartość plonów, zagrażać zdrowiu ludzi i zwierząt oraz powodować straty ekonomiczne. W poniższym poradniku dla rolników znajdziesz praktyczne kroki oceny, usuwania i zapobiegania rozwojowi pleśni w zbiorach oraz instrukcje dotyczące bezpiecznego postępowania z zanieczyszczonymi partiami. Porady oparte są na zasadach dobrej praktyki rolniczej oraz dostępnych metodach technicznych i chemicznych — zawsze jednak przed zastosowaniem konkretnych rozwiązań sprawdź lokalne przepisy i skonsultuj się z doradcą lub laboratorium analitycznym.

Rozpoznanie i ocena skali problemu

Pierwszym krokiem jest rzetelna ocena, czy mamy do czynienia z powierzchownym zapleśnieniem, czy z szeroko rozprzestrzenionym skażeniem i obecnością szkodliwych mykotoksyn. Rozpoznanie pozwoli dobrać odpowiednią metodę postępowania i zdecydować, czy zboże nadaje się do uratowania, czy powinno być wycofane.

Objawy i miejsca występowania

• Ziarno o zmienionym zabarwieniu, matowe lub z widocznym nalotem — typowy objaw pleśni.
• Nieprzyjemny, wilgotny zapach stęchlizny przy otwieraniu worków lub silosów.
• Zlepianie się ziarna, grudki, podsypka wilgotna w dolnych warstwach magazynowych.
• Skupiska pleśni w miejscach o słabej wentylacji, przy otworach i ścianach silosu.

Pobieranie próbek i badania

Aby ocenić bezpieczeństwo zboża należy pobrać reprezentatywne próbki do badania. Nie próbkuj jedynie z powierzchni — pleśń i mykotoksyny mogą występować w kieszeniach wilgoci.

• Pobierz próbki z kilku miejsc: górna warstwa, środek masy, dno silosu, wejścia i narożniki magazynu.
• Skorzystaj z usług akredytowanego laboratorium do oznaczenia poziomów aflatoksyn, deoksyniwalenolu (DON), ochratoksyny i innych istotnych toksyn.
• Użyj wilgotnościomierza do zbadania odczytu z różnych partii — zawartość wilgoci powyżej dopuszczalnych wartości (np. ok. 14% dla pszenicy) zwiększa ryzyko rozwoju pleśni.

Natychmiastowe działania ratunkowe

Gdy wykryjesz pleśń, czas reakcji ma kluczowe znaczenie. Działania powinny skupić się na zatrzymaniu rozwoju pleśni i ograniczeniu rozprzestrzeniania się zainfekowanej materii.

Izolacja i selekcja

• Oddziel zainfekowane partie od zdrowych — przestań rozładowywać lub zasypywać nimi silosy przeznaczone do dłuższego magazynowania.
• Oceń, czy możliwe jest mechaniczne oddzielenie uszkodzonych ziaren: przesiewanie, oczyszczanie grawitacyjne lub aspiracyjne może usunąć dużą część materiału z pleśnią.
• Do pasz dla zwierząt można czasem przekazać tylko partie o niskim poziomie pleśni i bez przekroczeń dopuszczalnych stężeń mykotoksyn — po konsultacji z weterynarzem i wynikami badań.

Ogrzewanie i suszenie

Dostarczenie ciepłego, suchego powietrza jest jednym z najskuteczniejszych sposobów zatrzymania rozwoju pleśni w już zmagazynowanym zbożu.

• Jeśli wilgotność jest wyższa niż zalecana, przeprowadź suszenie kontrolowane — obniżenie wilgotności do bezpiecznego poziomu (zwykle 13–14% dla zbóż konsumpcyjnych) zatrzyma rozwój grzybów.
• Upewnij się, że suszarnia ma równomierny przepływ powietrza; unika się w ten sposób powstawania „zimnych kieszeni”.
• Podgrzewanie ziarna w silosie może pomóc wysuszyć niską warstwę, ale nie leczy silnego skażenia — w takim przypadku selekcja i badania są konieczne.

Bezpieczeństwo pracowników

Praca z pleśnią wymaga ochrony zdrowia: wiele gatunków pleśni i ich metabolitów może wywoływać alergie, choroby układu oddechowego i zatrucia.

• Zakładaj maski z filtrem P2/P3, okulary ochronne i rękawice przy manipulacji zainfekowanym ziarnem.
• Unikaj pracy w zamkniętych pomieszczeniach bez wentylacji podczas przesiewania lub przerzucania ziarna.
• Przeprowadź szczotkowanie i odkurzanie miejsc pracy po zakończeniu czynności, stosując odporny na pleśń sprzęt czyszczący.

Metody techniczne i chemiczne usuwania pleśni

W zależności od stopnia skażenia można zastosować kombinację metod mechanicznych, fizycznych i w niektórych przypadkach chemicznych. Trzeba jednak pamiętać, że przy obecności mykotoksyn często jedynym bezpiecznym rozwiązaniem jest wycofanie ziarna z łańcucha żywnościowego.

Mechaniczne oczyszczanie

To podstawowa metoda, która powinna być pierwszym krokiem przy próbie „uratowania” partii.

• Przesiewacze i separatory grawitacyjne: usuwają uszkodzone, zagrzybione i lekkie ziarna.
• Aspiratory: eliminują pył i drobne cząstki, które sprzyjają utrzymywaniu wilgoci i rozwojowi pleśni.
• Separator ciężkości (separator grawitacyjny): usuwa zanieczyszczenia i jadra o innej gęstości, często bardziej skażone.
• Destonery i sortery optyczne: efektywne przy większych inwestycjach — pozwalają oddzielić zanieczyszczenia mineralne i przebarwione ziarna.

Fizyczne metody ograniczania pleśni

• Podgrzewanie złożone z kontrolowanych cykli ogrzewania i wentylacji może zmniejszyć aktywność pleśni, lecz nie rozkłada wszystkich mykotoksyn.
• Natlenianie i dobrze zaprojektowana wentylacja silosów: utrzymanie temperatur i wilgotności na poziomie nie sprzyjającym rozwojowi grzybów.
• Użycie sorbentów i materiałów pochłaniających wilgoć przy przeładunkach i w workach big-bag.

Środki chemiczne i dodatki

Stosowanie chemikaliów do dezynfekcji ziarna jest ograniczone i regulowane. Nie wszystkie substancje są dozwolone do stosowania w zbożu przeznaczonym do żywienia ludzi lub zwierząt.

• Propioniany i octan propionu — dopuszczalne jako środki konserwujące w zbożach i mieszankach paszowych; hamują rozwój pleśni i bakterii przy użyciu w niskich dawkach zgodnych z przepisami.
• Ammoniacja — stosowana czasem do obniżenia poziomu niektórych mykotoksyn (np. aflatoksyn) w ziarniakach; wymaga specjalistycznego sprzętu i musi być przeprowadzona zgodnie z przepisami i zaleceniami eksperta.
• Środki dezynfekcyjne do powierzchni magazynowych — do stosowania na ściany, podłogi i infrastruktury po uprzednim usunięciu resztek ziarna; nie wolno ich używać w sposób powodujący kontakt chemikaliów z produktami spożywczymi bez odpowiednich zatwierdzeń.

Postępowanie z zbożem skażonym mykotoksynami

Jeżeli badania wykazują obecność przekraczającą dopuszczalne normy, zboże nie może być użyte do celów konsumpcyjnych. Nadal istnieją opcje w zależności od rodzaju i stężenia toksyn, ale wymagają ostrożności.

Ocena ryzyka i decyzja o dalszym wykorzystaniu

• Skonsultuj wyniki badań z lokalnym inspektoratem weterynarii lub służbami rolniczymi — one doradzą, czy zboże może trafić do pasz i w jakim stopniu.
• Dla pasz można rozważyć zastosowanie adsorbentów (tzw. wiążących mykotoksyny), które zmniejszają biologiczną dostępność toksyn u zwierząt — decyzję podejmować po konsultacji z weterynarzem.
• W przypadkach wysokiego skażenia najlepszym i bezpiecznym rozwiązaniem jest utylizacja — kompostowanie (z zachowaniem zasad bezpieczeństwa), spalenie lub przekazanie do specjalnych instalacji unieszkodliwiania.

Regulacje prawne i dokumentacja

Pamiętaj, że obrót zbożem z przekroczonymi poziomami mykotoksyn podlega przepisom. Konieczne jest przechowywanie wyników badań oraz dokumentowanie decyzji o sposób wykorzystania lub utylizacji. Zaniechanie tego może prowadzić do kar i zagrożeń epidemiologicznych.

Zapobieganie pleśnieniu w przyszłości — praktyczne rozwiązania

Skuteczne zapobieganie to kombinacja działań w polu, podczas zbiorów i w magazynach. Zainwestowanie w profilaktykę to często najtańsze i najskuteczniejsze rozwiązanie.

W polu i podczas zbioru

• Wczesne i odpowiednie terminy zbioru — dłuższe pozostawianie zboża na polu po dojrzeniu zwiększa ryzyko opadów i infekcji grzybowych.
• Zastosowanie odmian odpornych na choroby grzybowe, rotacja upraw i dobre praktyki uprawne zmniejszają presję patogenów.
• Unikaj uszkodzeń mechanicznych ziarna podczas kombajnowania — uszkodzone ziarno szybciej ulega zapleśnieniu.

Magazynowanie i zarządzanie wilgocią

• Utrzymuj magazynowanie w suchych, czystych i dobrze wentylowanych silosach; regularnie kontroluj stan uszczelnień i instalacji wentylacyjnych.
• Regularne pomiary wilgotności i temperatury — wczesne wykrycie anomalii pozwala na interwencję zanim pojawi się pleśń.
• Stosuj zasadę FIFO (first in, first out) — unikniesz długotrwałego magazynowania starszych partii w warunkach sprzyjających pleśnieniu.

Higiena i konserwacja infrastruktury

• Regularne czyszczenie silosów, przenośników i przestrzeni magazynowych — resztki ziarna i pył to pożywka dla grzybów.
• Kontrola szczurów i owadów — ich obecność może przyczyniać się do uszkodzeń ziarna i zwiększać wilgotność.
• Odtwarzanie i naprawa uszkodzonych powłok oraz malowanie specjalistycznymi farbami chroniącymi przed korozją i pleśnią.

Monitorowanie i systemy wczesnego ostrzegania

Długoterminowe utrzymanie jakości ziarna wymaga stałego monitorowania warunków magazynowania oraz planów reagowania na nieprawidłowości.

Proste narzędzia monitoringu

• Ręczne wilgotnościomierze oraz termometry do ziarna — szybkie i tanie rozwiązanie dla małych gospodarstw.
• Systemy zdalnego monitorowania temperatury i wilgotności w silosach — alarmujące przy przekroczeniach progów.
• Regularna inspekcja wizualna i zapachowa — doświadczenie operatora często wykrywa problemy wcześniej niż instrumenty.

Protokół działania w razie wykrycia anomalii

• Szybka izolacja partii, natychmiastowe pobranie próbek do analizy.
• Wdrożenie natychmiastowych działań suszenia i wentylacji.
• Dokumentacja działań i informowanie odpowiednich służb, jeśli wyniki badań przekraczają dopuszczalne normy.

Stosując powyższe praktyki możesz znacząco zredukować ryzyko strat związanych z pleśnią i mykotoksynami. Pamiętaj, że bezpieczeństwo żywności i zdrowie konsumentów oraz zwierząt mają priorytet — w przypadku wątpliwości skonsultuj się z ekspertami i laboratoriami, a przy decyzjach dotyczących utylizacji działaj zgodnie z przepisami.