Rasa owiec Zwartbles od kilku lat budzi coraz większe zainteresowanie hodowców w całej Europie. Przyciąga uwagę nie tylko charakterystycznym umaszczeniem i elegancką sylwetką, ale również łagodnym temperamentem oraz bardzo dobrymi parametrami użytkowymi. To owce, które świetnie odnajdują się w roli matek, dostawców mięsa wysokiej jakości, a w wielu gospodarstwach również jako zwierzęta pokazowe, hobbystyczne, a nawet do utrzymania krajobrazu na terenach turystycznych. Ich łatwość oswajania, przyjazne usposobienie i efektowny wygląd sprawiają, że coraz częściej pojawiają się także w małych, amatorskich hodowlach, gdzie stanowią nie tylko źródło dochodu, ale również element edukacyjny i atrakcji dla odwiedzających.

Historia rasy Zwartbles i jej pochodzenie

Rasa Zwartbles wywodzi się z północnej Holandii, a dokładniej z regionu Fryzji. Jej historia jest silnie związana z lokalną tradycją hodowlaną oraz specyfiką tamtejszych krajobrazów, w których dominują rozległe łąki, pastwiska i wilgotne tereny sprzyjające wypasowi. Pierwotnie owce te wykorzystywano głównie w gospodarstwach mlecznych, gdzie miały za zadanie produkować mleko przeznaczone zarówno do bezpośredniego spożycia, jak i do wyrobu serów oraz masła. W tamtym okresie ich funkcja mięsna była drugorzędna, choć już wtedy doceniano ich dobre umięśnienie i stosunkowo szybkie przyrosty masy ciała.

Nazwa rasy pochodzi z języka niderlandzkiego: „zwart” oznacza czarny, a „bles” – białą listwę lub przepaskę, co bezpośrednio nawiązuje do charakterystycznego umaszczenia tych owiec. Połączenie ciemnej sierści z wyraźną białą pręgą na pysku od początku stanowiło jeden z głównych wyróżników rasy na tle innych lokalnych odmian. To właśnie ta cecha, obok dobrej mleczności i spokojnego charakteru, przyczyniła się do wyodrębnienia i opisania rasy jako odrębnej populacji już na przełomie XIX i XX wieku.

W pierwszej połowie XX stulecia popularność Zwartblesów w Holandii była znaczna, zwłaszcza w gospodarstwach rodzinnych, gdzie ceniono ich wszechstronność. Jednak wraz z intensyfikacją rolnictwa oraz upowszechnieniem się wyspecjalizowanych ras mlecznych i mięsnych, rasa zaczęła stopniowo tracić na znaczeniu. W latach 70. XX wieku liczebność populacji spadła do niebezpiecznie niskiego poziomu, a Zwartbles znalazły się na liście ras zagrożonych wyginięciem. Odpowiedzią na to było podjęcie działań ochronnych, w tym utworzenie ksiąg hodowlanych i programów zachowawczych, w ramach których monitorowano liczbę osobników, rodowody i parametry użytkowe.

Istotnym momentem w historii rasy było wprowadzenie owiec Zwartbles do Wielkiej Brytanii pod koniec lat 80. XX wieku. Początkowo trafiały one do kilku gospodarstw, gdzie interesowano się mniej popularnymi, efektownymi rasami. Szybko dostrzeżono ich potencjał jako owiec mięsnych i matecznych, co przyczyniło się do dynamicznego rozwoju hodowli. W Wielkiej Brytanii założono odrębne stowarzyszenie hodowców, opracowano standard rasy dostosowany do lokalnych warunków i rozpoczęto promocję na wystawach oraz aukcjach zwierząt gospodarskich.

Rozwój hodowli w Zjednoczonym Królestwie stał się impulsem do popularyzacji rasy w innych krajach europejskich. Z czasem owce Zwartbles zaczęły pojawiać się w Irlandii, Niemczech, Francji, Danii, a następnie w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, w tym w Polsce. Wraz z rozprzestrzenianiem się rasy dostosowywano metody żywienia i utrzymania do lokalnych warunków klimatyczno-środowiskowych, jednak zachowano podstawowe cechy typowe dla oryginalnej populacji fryzyjskiej.

Obecnie Zwartbles nie są już uznawane za skrajnie zagrożone, choć w porównaniu z najpopularniejszymi rasami ich liczebność nadal pozostaje umiarkowana. Uważa się je za rasę o znaczeniu zarówno użytkowym, jak i konserwatorskim, ponieważ ich utrzymanie sprzyja zachowaniu bioróżnorodności w hodowli zwierząt gospodarskich. W wielu krajach rasa jest objęta programami wsparcia, które premiują utrzymywanie lokalnych i rzadkich ras, co dodatkowo motywuje rolników do rozpoczynania lub rozwijania hodowli Zwartbles.

Charakterystyczne cechy wyglądu i użytkowości

Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech rasy Zwartbles jest jej umaszczenie. Ciało owcy jest w większości ciemnobrązowe do niemal czarnego, ale na pysku występuje wyraźna, biała pręga biegnąca od czoła aż po okolice nosa. Do tego dochodzą białe skarpetki na kończynach oraz często biały koniec ogona. Taki kontrast sprawia, że zwierzęta te wyglądają bardzo efektownie i łatwo je odróżnić od innych ras na pastwisku. Wzór umaszczenia jest na tyle charakterystyczny, że stanowi jeden z kluczowych elementów opisu wzorca hodowlanego – zbyt szeroka lub zbyt wąska biała pręga, a także jej brak, może być uznany za odstępstwo od ideału.

Budowa ciała owiec Zwartbles jest harmonijna i dobrze umięśniona. Tułów jest stosunkowo długi, grzbiet prosty, a nogi mocne, ale niezbyt ciężkie, co sprzyja dobrej motoryce na pastwisku. Głowa jest szlachetna, z prostym profilem i ciemnym ubarwieniem, przełamanym wspomnianą białą listwą. Zarówno maciorki, jak i tryki są z reguły bezrogie, choć w niektórych liniach hodowlanych mogą pojawiać się minimalne zalążki rogów. Ogólne wrażenie jest bardzo eleganckie, co w połączeniu z charakterystycznymi barwami sprawia, że rasa zyskała popularność również jako owce pokazowe na wystawach i konkursach.

Wełna u Zwartbles jest jednolicie ciemna, o średniej długości i dość dobrej jakości. Nie jest to jednak rasa typowo wełnista – główny nacisk w hodowli kładzie się na cechy mięsne i mateczne. Mimo to runo bywa wykorzystywane w rzemiośle, zwłaszcza przez małe przędzalnie oraz osoby zajmujące się rękodziełem. Ciemna barwa włókna jest ceniona w produkcji naturalnie barwionych tkanin, dywanów czy dekoracyjnych wyrobów filcowych. Choć jakość wełny nie dorównuje rasom stricte wełnistym, takim jak merynos, jej specyficzna kolorystyka znajduje swoich odbiorców na niszowym rynku.

Pod względem użytkowości Zwartbles uchodzą za owce o typie dwukierunkowym, z wyraźnym naciskiem na produkcję mięsa. Jagnięta rosną szybko, dobrze wykorzystując pasze pastwiskowe oraz sianokiszonkę. Mięso jest ciemniejsze niż u wielu jasnych ras, soczyste i aromatyczne, co sprawia, że często trafia do restauracji i bardziej wymagających konsumentów poszukujących wyrazistego smaku. Odpowiednio żywione jagnięta osiągają masę ubojową w stosunkowo krótkim czasie, a tusze charakteryzują się dobrym umięśnieniem przy umiarkowanym otłuszczeniu.

Warto podkreślić również bardzo dobrą pleność rasy. Maciorki Zwartbles zazwyczaj rodzą po dwa jagnięta, a mioty trojacze nie należą do rzadkości w dobrze prowadzonych stadach. Co istotne, instynkt macierzyński u tej rasy jest dobrze rozwinięty – owce chętnie opiekują się potomstwem, a odsetek odrzuceń jagniąt jest stosunkowo niski. W połączeniu z wysoką mlecznością przekłada się to na dobre odchowy jagniąt i mniejsze straty w okresie okołoporodowym. Wiele gospodarstw wykorzystuje te cechy, krzyżując Zwartbles z innymi rasami mięsno-mlecznymi w celu poprawy plenności oraz cech matecznych w stadzie.

Temperament rasy odgrywa ważną rolę w jej rosnącej popularności. Owce Zwartbles są zazwyczaj spokojne, łagodne i stosunkowo łatwo się oswajają. Dobrze reagują na obecność człowieka, co ułatwia prace hodowlane, takie jak przeglądy zdrowotne, strzyżenie czy zabiegi zootechniczne. W porównaniu z bardziej płochliwymi rasami łatwiej je prowadzić na wybiegach, przepędzać między kwaterami czy wprowadzać do zagród. Ze względu na przyjazne usposobienie często są wybierane do małych gospodarstw agroturystycznych oraz jako zwierzęta edukacyjne dla dzieci i młodzieży.

Istotną cechą użytkową jest także dobra adaptacja do różnych warunków środowiskowych. Choć rasa wywodzi się z wilgotnego, umiarkowanego klimatu Fryzji, okazała się zaskakująco odporna na zróżnicowane warunki pogodowe. Zwartbles dobrze znoszą chłodne zimy, o ile zapewni się im odpowiednie zadaszenie i suchą ściółkę, a także wysokie temperatury letnie, pod warunkiem dostępu do wody i cienia. Umiarkowanie dobrze radzą sobie na gorszych pastwiskach, choć jak większość nowoczesnych ras mięsnych najlepiej wykorzystują żyzniejsze użytki zielone i przemyślane uzupełnianie dawki paszowej.

Występowanie rasy Zwartbles w Europie i na świecie

Naturalnym centrum występowania rasy pozostaje Holandia, gdzie owce Zwartbles są uznawane za element narodowego dziedzictwa przyrodniczo-kulturowego. W wielu regionach kraju prowadzi się programy mające na celu utrzymanie stabilnej liczebności populacji oraz promowanie rasy jako zwierząt wpisujących się w krajobraz tradycyjnego rolnictwa. Zwłaszcza w północnych prowincjach można zobaczyć całe stada Zwartblesów wypasane na rozległych łąkach i terenach nadmorskich, gdzie od pokoleń pełnią rolę naturalnych „kosiarek”, utrzymując roślinność w ryzach.

Wielka Brytania stała się drugim, obok Holandii, kluczowym ośrodkiem hodowli tej rasy. Dzięki pracy tamtejszych hodowców Zwartbles wypromowano jako nowoczesną rasę mięsną i mateczną, która dobrze wpisuje się w systemy gospodarki pastwiskowej stosowane na Wyspach. Brytyjskie stowarzyszenie hodowców prowadzi szczegółowe księgi, organizuje wystawy, aukcje i szkolenia, a także odpowiada za selekcję materiału hodowlanego o wysokich walorach genetycznych. Z tego kraju eksportuje się również wiele zwierząt hodowlanych do innych części Europy, a nawet poza kontynent.

W Irlandii Zwartbles znalazły zastosowanie zarówno w tradycyjnych gospodarstwach utrzymujących owce na rozległych pastwiskach, jak i w mniejszych farmach nastawionych na bezpośrednią sprzedaż produktów. Irlandzcy rolnicy doceniają zwłaszcza ich dobre wykorzystanie zielonek i możliwość połączenia produkcji mięsa z utrzymaniem atrakcyjnego krajobrazu rolniczego. W krajobrazie wyspowym Zwartbles często wypasane są na terenach o wysokich walorach przyrodniczych, gdzie pomagają utrzymać równowagę roślinności.

Również w Niemczech, Danii, Francji i Belgii rasa zyskała grono zwolenników. W tych krajach wykorzystywana jest przede wszystkim jako rasa mięsna i mateczna, w niektórych regionach włączana również do programów ochrony przyrody. Wypas stad Zwartbles na obszarach chronionych pozwala ograniczać zarastanie terenów cennych przyrodniczo przez krzewy i wysokie trawy, co sprzyja zachowaniu rzadkich gatunków roślin i owadów. Dodatkowym walorem jest atrakcyjny wygląd zwierząt, który bywa wykorzystywany w promocji turystycznej regionów rolniczych.

W krajach Europy Środkowo-Wschodniej rasa pojawiła się później, ale jej popularność rośnie. W Polsce pierwsze osobniki zaczęły pojawiać się w gospodarstwach hobbystycznych i pokazowych, często sprowadzane z Niemiec lub Wielkiej Brytanii. Z czasem, wraz z rosnącym zainteresowaniem niszowymi produktami spożywczymi oraz rasami o ciekawym wyglądzie, Zwartbles znalazły swoje miejsce również w gospodarstwach towarowych. Coraz częściej można je spotkać na krajowych wystawach zwierząt hodowlanych, a niektóre ośrodki doradztwa rolniczego uwzględniają tę rasę w swoich materiałach edukacyjnych.

Poza Europą Zwartbles występują między innymi w Nowej Zelandii, Australii i Ameryce Północnej. W tych regionach nierzadko krzyżuje się je z lokalnymi rasami w celu poprawy cech mięsnych oraz matecznych stada. Zdolność dostosowania się do różnych warunków klimatycznych, od wilgotnych wybrzeży po bardziej suche obszary śródlądowe, sprawia, że rasa budzi zainteresowanie również w krajach o odmiennych warunkach niż te, z których się wywodzi. Mimo to, jej liczebność poza Europą wciąż jest mniejsza niż na Starym Kontynencie, gdzie ma najdłuższą historię.

Ważnym aspektem występowania rasy jest również jej obecność w gospodarstwach agroturystycznych, ośrodkach edukacyjnych i mini-zoo. Zwartbles ze względu na swój spokojny charakter, efektowny wygląd i stosunkowo łatwą obsługę stały się atrakcyjnym wyborem dla miejsc, które chcą przybliżać odwiedzającym różnorodność ras zwierząt gospodarskich. W wielu krajach organizuje się pokazy strzyżenia, prezentacje ras owiec oraz warsztaty rękodzielnicze z wykorzystaniem wełny, w których Zwartbles odgrywają znaczącą rolę.

Rasa pojawia się również w projektach związanych z zachowaniem tradycji rolniczych i promocją lokalnych produktów. W niektórych regionach wypromowano specjalne linie produktów mięsnych lub serów opartych o surowiec pochodzący od owiec Zwartbles lub ich krzyżówek. Choć ich udział w rynku jest nadal niszowy, takie inicjatywy pomagają budować rozpoznawalność rasy wśród konsumentów oraz podkreślają znaczenie utrzymywania różnorodnych ras w rolnictwie.

Warunki utrzymania, żywienie oraz zdrowotność

Prawidłowe utrzymanie owiec rasy Zwartbles wymaga uwzględnienia zarówno ich potencjału produkcyjnego, jak i specyficznych potrzeb wynikających z budowy ciała i pochodzenia. Jako rasa przystosowana do klimatów umiarkowanych, Zwartbles najlepiej czują się w systemach utrzymania łączonych, gdzie część roku spędzają na pastwisku, a okres zimowy w budynkach gospodarskich. Pomieszczenia powinny być dobrze wentylowane, suche i zabezpieczone przed przeciągami, ale niekoniecznie silnie ogrzewane – dorosłe osobniki dobrze znoszą chłód, o ile mają suchą ściółkę i możliwość schronienia się przed wiatrem.

W systemie pastwiskowym kluczowe jest zapewnienie odpowiedniej powierzchni na jedną sztukę oraz rotacja kwater, by uniknąć nadmiernego spasania i degradacji runi. Zwartbles, dzięki swojej masie i umięśnieniu, potrzebują pastwisk o dobrej wydajności, zwłaszcza w okresie intensywnego wzrostu jagniąt oraz w czasie laktacji. W miarę możliwości warto stosować wypas kwaterowy, który pozwala lepiej zarządzać zasobami paszy i ograniczać ryzyko nadmiernego zadeptywania gleby.

Żywienie owiec tej rasy opiera się na dobrej jakości runi pastwiskowej, uzupełnianej sianem i sianokiszonką w okresach niedoboru trawy. W gospodarstwach nastawionych na wyższą produkcję mięsa często stosuje się także dodatki treściwe, zwłaszcza dla jagniąt oraz owiec karmiących. Należy jednak zachować ostrożność przy skarmianiu zbóż i mieszanek wysokobiałkowych, aby uniknąć problemów metabolicznych zwłaszcza u zwierząt mniej przyzwyczajonych do intensywnego systemu żywienia. Stopniowe wprowadzanie i kontrola kondycji ciała (BCS) pomagają utrzymać zwierzęta w optymalnej formie.

Istotnym elementem żywienia jest zapewnienie stałego dostępu do czystej wody oraz odpowiednich dodatków mineralno-witaminowych. Zwartbles, ze względu na dobrą mleczność i plenność, mają zwiększone zapotrzebowanie na niektóre pierwiastki, takie jak wapń, fosfor czy selen. W regionach, gdzie gleby są ubogie w określone mikroelementy, warto stosować lizawki mineralne lub mieszanki paszowe dopasowane do lokalnych warunków. Dbałość o prawidłowe żywienie mineralne przekłada się na zdrowotność racic, płodność oraz prawidłowy rozwój jagniąt.

Pod względem zdrowotności Zwartbles są rasą generalnie odporną i silną, ale – jak każda nowoczesna rasa użytkowa – wymagają systematycznej profilaktyki. Regularne odrobaczanie, kontrola pasożytów wewnętrznych i zewnętrznych oraz przeglądy racic są niezbędne, zwłaszcza w systemach wypasowych. Higiena w budynkach, właściwa rotacja pastwisk oraz monitorowanie kondycji zwierząt pomagają ograniczyć występowanie chorób pasożytniczych i bakteryjnych. Przy większych stadach warto współpracować z lekarzem weterynarii w zakresie ustalenia programu szczepień i kalendarza zabiegów profilaktycznych.

Rasa ta, ze względu na stosunkowo długie kończyny i dobrą masę ciała, wymaga szczególnej uwagi w zakresie pielęgnacji racic. Zbyt rzadkie korekcje mogą prowadzić do przerostów i problemów z poruszaniem, co obniża dobrostan i wydajność. Zaleca się przeprowadzanie korekcji kilka razy w roku, w zależności od warunków utrzymania i rodzaju podłoża, po którym zwierzęta się poruszają. W połączeniu z odpowiednim żywieniem mineralnym i suchym podłożem w budynkach można w ten sposób znacząco ograniczyć schorzenia racic.

W okresie wykotu szczególną rolę odgrywa przygotowanie maciorek pod względem kondycji oraz warunków środowiskowych. Zbyt wychudzone lub nadmiernie otłuszczone owce są bardziej narażone na komplikacje porodowe i problemy z laktacją. Zwartbles, dzięki dobrym cechom matecznym, zazwyczaj radzą sobie z porodem samodzielnie, jednak w przypadku większych miotów lub jagniąt o ponadprzeciętnej masie urodzeniowej konieczna bywa interwencja człowieka. Zapewnienie czystego, spokojnego miejsca wykotu oraz obserwacja przebiegu porodu pomagają zminimalizować straty jagniąt i komplikacje u samic.

Ogólnie rzecz biorąc, przy zachowaniu podstawowych zasad profilaktyki i dobrostanu, Zwartbles wykazują dobrą zdrowotność i długowieczność. Starsze maciorki przez wiele lat utrzymują zdolność rozrodczą oraz właściwą mleczność, co pozytywnie wpływa na ekonomikę hodowli. W połączeniu ze spokojnym usposobieniem i stosunkowo prostą obsługą sprawia to, że rasa sprawdza się zarówno w profesjonalnych gospodarstwach towarowych, jak i w mniejszych, bardziej hobbystycznych stadach, w których poza produkcją liczy się też aspekt estetyczny i edukacyjny.

Ciekawostki i rola rasy Zwartbles we współczesnym rolnictwie

Owce Zwartbles, poza typowo produkcyjnym znaczeniem, pełnią w wielu miejscach także funkcję zwierząt reprezentacyjnych i edukacyjnych. Ich atrakcyjny, kontrastowy wygląd sprawia, że często są wybierane jako symbol gospodarstwa, pojawiają się w materiałach promocyjnych, na logotypach lub plakatach zachęcających do odwiedzin farm. W niektórych krajach organizuje się specjalne pokazy i konkursy piękności dla owiec, w których Zwartbles zajmują czołowe miejsca dzięki proporcjonalnej budowie ciała i efektownemu umaszczeniu.

Ciekawą formą wykorzystania rasy jest też udział w projektach związanych z ekstensywnym utrzymaniem terenów zielonych. Stada Zwartbles wypasane na łąkach, nasypach kolejowych, wałach przeciwpowodziowych czy terenach rekreacyjnych pomagają ograniczać koszty koszenia mechanicznego i emisję spalin, wpisując się w ideę rolnictwa przyjaznego środowisku. Ze względu na łagodny charakter owce te łatwiej przystosowują się do obecności ludzi, rowerzystów czy turystów, co ma znaczenie na terenach często odwiedzanych.

Wełna tej rasy, choć nie stanowi głównego kierunku użytkowania, odgrywa interesującą rolę w niszowych segmentach rynku. Rękodzielnicy, zarówno w Holandii, jak i w innych krajach, doceniają naturalnie ciemny kolor runa, który pozwala uzyskać wyroby o niepowtarzalnym charakterze bez konieczności barwienia chemicznego. Z wełny Zwartbles powstają koce, czapki, szale, dywany, a także elementy dekoracyjne, takie jak poszewki na poduszki czy ozdobne narzuty. W połączeniu z rosnącym zainteresowaniem lokalnymi, naturalnymi materiałami, runo tej rasy zyskuje coraz szersze grono odbiorców.

Niewątpliwie ciekawym aspektem jest także rola Zwartbles w edukacji na temat bioróżnorodności ras zwierząt gospodarskich. Na tle kilku najpopularniejszych ras owczych, dominujących w intensywnych systemach produkcji, Zwartbles reprezentują grupę ras o nieco mniejszej skali, ale dużej wartości genetycznej i kulturowej. Dzięki programom edukacyjnym oraz działaniom organizacji zajmujących się ochroną zasobów genetycznych rolnicy i konsumenci coraz częściej zdają sobie sprawę, że utrzymanie takich ras jest ważne nie tylko ze względów sentymentalnych, ale również praktycznych – stanowią one rezerwuar cennych cech, takich jak odporność, płodność czy zdolność przystosowania do różnych warunków.

Rasa Zwartbles ma także znaczenie w programach krzyżowania towarowego. Wykorzystanie tryków tej rasy w krzyżowaniu z lokalnymi maciorkami może poprawiać cechy mięsne jagniąt, ich żywotność oraz plenność stada. Hybrydowe potomstwo często łączy w sobie dobrą muskulaturę, szybsze przyrosty i przyjazny charakter, co zwiększa opłacalność produkcji w systemach nastawionych na bezpośrednią sprzedaż mięsa. W niektórych regionach powstały nawet lokalne „linie użytkowe” wywodzące się z takiego krzyżowania, dostosowane do specyficznych wymogów rynku.

W kontekście zmian klimatycznych i rosnącej presji na bardziej zrównoważone systemy produkcji, Zwartbles wpisują się w trend poszukiwania ras, które dobrze radzą sobie w mniej intensywnych warunkach. Ich wydajność nie osiąga może rekordowych poziomów znanych z mocno wyspecjalizowanych ras, ale w zamian oferują stabilność, wszechstronność i stosunkowo niskie wymagania przy zachowaniu wysokiej jakości produktów. Takie połączenie cech jest szczególnie cenione przez rolników, którzy chcą łączyć produkcję towarową z troską o środowisko, dobrostan zwierząt i różnorodność genetyczną.

Nie można pominąć także coraz popularniejszej roli Zwartbles jako zwierząt „towarzyszących” w małych gospodarstwach wiejskich oraz przydomowych farmach. Ludzie poszukujący kontaktu z naturą, prowadzący niewielkie, ekologiczne ogrody i sady, często decydują się na kilka owiec tej rasy jako naturalne kosiarki, dostawców nawozu i jednocześnie sympatycznych mieszkańców podwórza. Łatwość oswajania, inteligencja i łagodność sprawiają, że Zwartbles potrafią nawiązać wyraźną więź z opiekunem, co dodatkowo wzmacnia ich atrakcyjność.

W wielu krajach rolnicy i hodowcy zrzeszeni w stowarzyszeniach rasy organizują dni otwarte, pokazy pracy z owcami czy warsztaty z zakresu chowu i pielęgnacji. Dzięki temu coraz szersze grono osób ma okazję poznać Zwartbles z bliska, dowiedzieć się o ich historii, cechach użytkowych i możliwościach wykorzystania w różnych typach gospodarstw. Rozwój mediów społecznościowych i internetowych platform ogłoszeniowych dodatkowo ułatwia wymianę doświadczeń oraz materiału hodowlanego między hodowcami z różnych krajów.

Rasa Zwartbles, łącząc cechy użytkowe, atrakcyjny wygląd, łagodny charakter i walory kulturowe, stała się interesującą propozycją dla współczesnego rolnictwa, które coraz częściej stawia na różnorodność, jakość i zrównoważenie produkcji. Obecność tych owiec na pastwiskach Europy i innych części świata jest dowodem na to, że tradycyjne rasy, odpowiednio zaadaptowane i promowane, mogą znaleźć trwałe miejsce w nowoczesnych systemach gospodarowania, przynosząc korzyści zarówno hodowcom, jak i całym ekosystemom rolniczym.