Rasa owiec Weißes Bergschaf należy do najbardziej charakterystycznych górskich ras owiec Europy Środkowej. Wywodzi się z surowych, alpejskich terenów Austrii i Niemiec, gdzie przez dziesięciolecia kształtowała się w odpowiedzi na trudne warunki klimatyczne, stromizny zboczy oraz ograniczoną ilość pasz wysokiej jakości. Jest to rasa użytkowa o potrójnym kierunku – wełna, mięso i mleko – przy czym tradycyjnie najważniejsze znaczenie miała produkcja wełny i jagniąt rzeźnych. Dla wielu rolników, szczególnie w regionach górskich, owca Weißes Bergschaf jest nie tylko zwierzęciem gospodarskim, ale także elementem krajobrazu kulturowego oraz naturalnym „narzędziem” do utrzymywania pastwisk i zapobiegania zarastaniu hal. Połączenie dobrej zdrowotności, odporności na niekorzystną pogodę i spokojnego temperamentu sprawia, że rasa ta zachowuje swoje znaczenie także w nowoczesnym rolnictwie ekstensywnym i zrównoważonym, a w wielu krajach staje się również obiektem programów ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich.

Pochodzenie i historia rozwoju rasy Weißes Bergschaf

Owce Weißes Bergschaf zalicza się do grupy tradycyjnych, alpejskich ras górskich. Ich korzenie sięgają XIX wieku, kiedy to na terenach dzisiejszej Austrii, Bawarii i Południowego Tyrolu znajdowało się wiele lokalnych populacji owiec o zróżnicowanym typie, przystosowanych do wypasu na wysoko położonych halach. Część z nich określano mianem owiec górskich lub „Bergschaf”, lecz nie miały one jeszcze ujednoliconego wzorca. Z biegiem czasu hodowcy zaczęli przykładać większą wagę do cech produkcyjnych, takich jak masa ciała, jakość runa oraz plenność, a także do jednolitego, białego umaszczenia, które w ówczesnych warunkach ułatwiało sprzedaż wełny i jej przemysłowe przetwarzanie.

W procesie kształtowania rasy wykorzystano kilka lokalnych odmian górskich, a także domieszkę krwi ras o lepszej jakości wełny i wyższym umięśnieniu. Bardzo istotny wpływ miał typ znany jako „Tiroler Bergschaf” oraz inne populacje z obszarów alpejskich, cechujące się silną konstytucją i odpornością. Z czasem wyodrębniono jednak linię o jednolitym białym umaszczeniu, którą zaczęto określać nazwą Weißes Bergschaf, w odróżnieniu od odmian barwnych. W latach międzywojennych rozpoczęto systematyczne prowadzenie ksiąg hodowlanych, co pozwoliło na standaryzację cech rasy, kontrolę pochodzenia oraz planowe doskonalenie zwierząt.

Rozwój rasy ściśle wiązał się z potrzebami tradycyjnego rolnictwa górskiego. W regionach alpejskich utrzymywanie owiec stanowiło ważne uzupełnienie chowu bydła oraz upraw polowych. Owce wypasano na wysokich halach w okresie letnim, wykorzystując paszę praktycznie niedostępną dla innych gatunków zwierząt gospodarskich. Silna budowa ciała, mocne kończyny i zdolność do poruszania się po kamienistym, stromym podłożu były podstawą selekcji. Równocześnie, dzięki stosunkowo obfitej wełnie, owce zapewniały surowiec dla lokalnego rzemiosła tkackiego, ważny w czasach, gdy odzież z naturalnych włókien stanowiła codzienność.

Po II wojnie światowej w Europie nastąpiła intensyfikacja produkcji zwierzęcej, wprowadzano rasy wysoko wydajne w kierunku mięsnym czy mlecznym. Wiele tradycyjnych ras górskich, w tym Weißes Bergschaf, stanęło w obliczu konkurencji. Mimo to owca ta utrzymała się w wielu regionach dzięki wyjątkowemu przystosowaniu do ekstensywnego wypasu, mniejszym wymaganiom paszowym oraz zdolności do wykorzystania uboższych terenów. Dodatkowym argumentem stały się rosnące potrzeby w zakresie ochrony krajobrazu – wypas owiec ograniczał zarastanie terenów cennych przyrodniczo, podtrzymując tradycyjny charakter górskich hal.

W końcu XX i na początku XXI wieku wzrosło zainteresowanie rodzimymi rasami, a organizacje hodowlane w Austrii, Niemczech i innych krajach zaczęły promować Weißes Bergschaf jako rasę wpisującą się w ideę rolnictwa zrównoważonego, opartego na lokalnych zasobach. Powstały programy ochrony zasobów genetycznych, a finansowe wsparcie z funduszy unijnych sprzyjało dalszemu utrzymaniu i rozwojowi populacji. Rasa zaczęła pojawiać się również w innych państwach europejskich, szczególnie tam, gdzie istnieje tradycja wypasu na terenach górskich lub podgórskich.

Występowanie i środowisko życia

Podstawowym obszarem występowania rasy Weißes Bergschaf pozostają kraje alpejskie: Austria, południowe Niemcy (w szczególności Bawaria) oraz regiony górskie Włoch, zwłaszcza Południowy Tyrol. W Austrii rasa ta jest jedną z najważniejszych ras owiec górskich, spotykaną zwłaszcza w krajach związkowych Tyrol, Salzburg, Styria oraz Karyntia. W Niemczech populacje koncentrują się głównie w Bawarii, gdzie wykorzystuje się je w gospodarstwach nastawionych na ekstensywny wypas na halach i stromych pastwiskach.

Z biegiem lat rasa rozprzestrzeniła się również poza klasyczne obszary alpejskie. Mniejsze stada można spotkać w innych regionach Europy Środkowej, m.in. w Czechach, Słowenii czy Szwajcarii. W tych krajach wykorzystuje się podobne walory: umiejętność zagospodarowania trudnych, kamienistych terenów, odporność na zmienne warunki pogodowe oraz przydatność do tzw. koszenia biologicznego, czyli utrzymania otwartego krajobrazu za pomocą wypasu. Owce tej rasy z powodzeniem adaptują się do różnych typów siedlisk górskich, od umiarkowanie wilgotnych pastwisk po suche, słoneczne stoki, gdzie roślinność jest uboga, ale zróżnicowana pod względem gatunkowym.

W ostatnich dekadach pojawiło się także zainteresowanie rasą Weißes Bergschaf w krajach, które nie posiadają wysokich gór, ale dysponują rozległymi obszarami pagórkowatymi, nie nadającymi się do intensywnego rolnictwa. Tam owce wykorzystuje się przede wszystkim do utrzymania muraw kserotermicznych, skarp przeciwpowodziowych, nieużytków i obszarów o wysokiej wartości przyrodniczej. Dzięki względnie spokojnemu charakterowi i dobrej zdolności do szybkiego przyzwyczajania się do nowych warunków, rasa ta dobrze znosi transport na większe odległości oraz adaptację do nowych gospodarstw, pod warunkiem zapewnienia właściwej opieki i stopniowego wprowadzenia do nowego systemu wypasu.

Środowisko, w którym owce Weißes Bergschaf czują się najlepiej, to rozległe pastwiska z dostępem do naturalnych źródeł wody, osłonięte przed skrajnymi warunkami atmosferycznymi. Nie oznacza to jednak, że zwierzęta są delikatne – wręcz przeciwnie, ich odporność na niskie temperatury i opady jest wysoka. Pokrycie sierścią i runem stanowi dobrą barierę przed chłodem, a zwarta budowa ciała pomaga w utrzymaniu ciepła. Rasa ta jest ponadto stosunkowo dobrze przystosowana do znoszenia upałów, o ile ma możliwość korzystania z cienia i odpowiedniej wentylacji na pastwisku oraz stały dostęp do wody.

W kontekście globalnych zmian klimatycznych i coraz częstszych ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak gwałtowne ulewy czy długotrwałe susze, odporność i plastyczność ekologiczna rasy Weißes Bergschaf nabierają szczególnego znaczenia. Owce te, dzięki umiejętności efektywnego wykorzystywania uboższej paszy, mogą być cennym elementem systemów produkcji zwierzęcej w regionach, gdzie intensywny chów staje się coraz trudniejszy ekonomicznie lub środowiskowo.

Charakterystyka morfologiczna i użytkowa

Owce rasy Weißes Bergschaf zaliczane są do średnich lub nieco większych ras górskich. Tryki osiągają zwykle masę ciała w granicach 80–100 kg, zaś maciorki ważą przeciętnie 60–75 kg, chociaż w dobrych warunkach żywieniowych i przy intensywniejszej selekcji masa może być wyższa. Sylwetka jest wydłużona, z dobrze rozwiniętym tułowiem i mocnym, głębokim przodem. Kończyny są silne, suche, zakończone twardymi racicami, co umożliwia poruszanie się po stromych i kamienistych zboczach bez nadmiernego ryzyka urazów.

Charakterystyczne jest całkowicie białe umaszczenie, obejmujące zarówno runo, jak i nieowłosioną skórę w widocznych miejscach. Głowa jest proporcjonalna, zwykle bezrogowa lub z bardzo słabo rozwiniętymi zalążkami rogów, szczególnie u maciorek. Profil głowy bywa lekko garbonosy, co jest typowe dla wielu ras górskich. Uszy ustawione są na boki, średniej długości, niekiedy lekko opuszczone. Oczy zazwyczaj mają spokojne, łagodne wyraziste spojrzenie, co współgra z ogólnie zrównoważonym temperamentem rasy.

Runa rasy Weißes Bergschaf składa się z włókien wełnianych o średniej grubości, zaliczanych do typu półgrubego. Nie jest to wełna tak delikatna jak u ras owiec merynosowych, jednak jej jakość jest wystarczająca do produkcji licznych wyrobów tekstylnych, zwłaszcza tkanin i dzianin o charakterze użytkowym: koców, pledów, odzieży roboczej czy tradycyjnych strojów ludowych. Średnia wydajność wełny od jednej owcy wynosi zazwyczaj od kilku do kilkunastu kilogramów rocznie, przy czym do użytku trafia część tej masy po praniu i oczyszczaniu.

Pod względem użytkowym rasa ta uznawana jest za wszechstronną. Maciorki cechują się dobrą płodnością i plennością, często dając po dwa jagnięta w miocie, choć liczba ta zależy od żywienia i selekcji w danym stadzie. Okres rozrodu dobrze wpisuje się w cykl sezonowego wypasu: krycie tradycyjnie przypada jesienią, a jagnięta rodzą się pod koniec zimy lub wczesną wiosną, tak aby w momencie wyjścia na pastwisko miały już wystarczająco rozwinięty układ pokarmowy. Jagnięta rosną stosunkowo szybko jak na rasę górską, osiągając masę rzeźną w kilku miesiącach życia, co pozwala na elastyczne planowanie sprzedaży.

Mięso pochodzące od owiec Weißes Bergschaf charakteryzuje się dobrej jakości strukturą, umiarkowanym otłuszczeniem i wyrazistym smakiem, cenionym zwłaszcza w tradycyjnej kuchni górskiej. W krajach pochodzenia wykorzystuje się je do przygotowywania lokalnych potraw, takich jak pieczenie jagnięce, gulasze czy wyroby wędlinowe. W niektórych regionach podkreśla się także znaczenie mleka, choć rasa nie jest typową rasą mleczną. Maciorki odznaczają się jednak na tyle przyzwoitą wydajnością, że ich mleko może być przetwarzane na sery regionalne, zwłaszcza w gospodarstwach prowadzących przetwórstwo na niewielką skalę.

Istotną cechą użytkową jest też temperament zwierząt. Owce Weißes Bergschaf są zazwyczaj spokojne, ale czujne, co ułatwia pracę z nimi zarówno na pastwisku, jak i w pomieszczeniach. Dobrze współpracują z psami pasterskimi, nie wykazując nadmiernego płochliwego zachowania, a jednocześnie zachowują naturalny instynkt stadny. Ten ostatni jest szczególnie ważny w górskich warunkach wypasowych, ponieważ utrzymywanie zwartego stada ułatwia kontrolę nad zwierzętami, ogranicza ryzyko zgubienia się pojedynczych sztuk oraz utrudnia ewentualne ataki drapieżników.

Przystosowanie do warunków górskich i zdrowotność

Rasa Weißes Bergschaf jest klasycznym przykładem zwierzęcia, którego cechy wykształciły się w ścisłym związku z wymagającym środowiskiem. Warunki górskie – strome stoki, luźne podłoże, duże wahania temperatury i wilgotności – stanowiły przez dziesiątki lat główny czynnik selekcyjny. Tylko osobniki o mocnym umięśnieniu, zdrowym układzie ruchu oraz dobrej kondycji były w stanie przetrwać i wydać na świat dorodne potomstwo. Dzięki temu we współczesnej populacji dużą część stanowią owce o wysokiej żywotności, stosunkowo odporne na typowe choroby owiec, zwłaszcza te związane ze schorzeniami racic i układu oddechowego.

Silne racice, o odpowiedniej twardości i kształcie, są jednym z kluczowych elementów odporności. Wiele linii hodowlanych selekcjonuje się właśnie pod kątem zdrowia racic, co jest szczególnie ważne, gdy zwierzęta spędzają dużo czasu na wilgotnym, nierównym terenie. Równocześnie dba się o to, by nie dopuszczać do nadmiernego otłuszczenia owiec, gdyż zbyt ciężkie osobniki gorzej radzą sobie w trudnym terenie i są bardziej narażone na urazy aparatu ruchu.

Odporność na zmiany temperatur wynika nie tylko z budowy ciała, ale i z jakości okrywy wełnistej. Runo chroni organizm zarówno przed chłodem, jak i przegrzaniem, pełniąc funkcję naturalnej izolacji. Ważne jest jednak właściwe gospodarowanie strzyżą – zbyt późna lub niewłaściwie przeprowadzona może spowodować dyskomfort zwierząt podczas upałów albo narazić je na przeziębienia w chłodniejszym okresie. Hodowcy z regionów alpejskich wypracowali sprawdzone schematy, dostosowane do warunków klimatycznych danego rejonu, łącząc terminy strzyży z kalendarzem wypasu.

Pod względem zdrowotnym rasa ta zwykle nie wykazuje specjalnych predyspozycji do określonych chorób genetycznych, co odróżnia ją od niektórych wysoko wyspecjalizowanych ras. Niemniej, jak w każdym stadzie, kluczowe znaczenie mają prawidłowe żywienie, profilaktyka weterynaryjna i regularne odrobaczanie, zwłaszcza przy intensywnym użytkowaniu pastwisk. Ekstensywny system chowu, dominujący w przypadku Weißes Bergschaf, ma tę zaletę, że ogranicza nadmierną koncentrację zwierząt na małej powierzchni, a tym samym redukuje presję zakażeń pasożytniczych i bakteryjnych.

W ostatnich latach zwraca się również uwagę na konieczność utrzymania wysokiej różnorodności genetycznej w obrębie rasy. Zbyt wąska pula genów mogłaby w przyszłości prowadzić do wzrostu podatności na choroby czy obniżenia płodności. Dlatego organizacje hodowlane w krajach pochodzenia prowadzą kontrolowane programy kojarzeń, dbając o równomierne wykorzystanie różnych linii rodowych, a nie tylko kilku najbardziej „modnych” tryków. Takie podejście ma zapewnić stabilność zdrowotną rasy w dłuższej perspektywie.

Znaczenie gospodarcze i rola w ochronie krajobrazu

Znaczenie gospodarcze owiec Weißes Bergschaf w dużej mierze wynika z ich wielofunkcyjności. W tradycyjnych gospodarstwach górskich stanowią istotne źródło mięsa, wełny, a częściowo również mleka. Dzięki stosunkowo niskim wymaganiom co do jakości pasz, owce te potrafią efektywnie wykorzystać tereny, które dla innych gatunków zwierząt gospodarskich są słabo przydatne. Przekłada się to na ekonomiczną opłacalność chowu, szczególnie w warunkach, w których intensywna produkcja roślinna nie jest możliwa lub byłaby niekorzystna dla środowiska.

W wielu regionach Alp wypas owiec Weißes Bergschaf jest nierozłącznie związany z utrzymaniem kulturowego krajobrazu hal i pastwisk. Brak wypasu prowadziłby do szybkiego zarastania tych obszarów przez krzewy i drzewa, co nie tylko zmieniłoby ich wygląd, ale i negatywnie wpłynęłoby na lokalną bioróżnorodność. Wiele gatunków roślin i zwierząt zależy od otwartych, półnaturalnych muraw, które od setek lat są utrzymywane właśnie dzięki obecności zwierząt roślinożernych. Owce, w tym szczególnie dobrze przystosowane do stromych terenów Weißes Bergschaf, odgrywają tu kluczową rolę.

Równocześnie wzrost świadomości ekologicznej społeczeństwa oraz nacisk na zrównoważone metody gospodarowania sprawiają, że wypas owiec postrzegany jest jako naturalna alternatywa dla mechanicznego koszenia lub chemicznej regulacji roślinności. W wielu korytarzach ekologicznych, parkach krajobrazowych i na terenach ochrony przyrody wprowadza się programy tzw. wypasu ekstensywnego, często z wykorzystaniem rodzimych ras, do których zalicza się właśnie Weißes Bergschaf. Dzięki temu rolnicy mogą otrzymywać dopłaty za utrzymanie stad, a jednocześnie spełniać ważną funkcję ekologiczną.

Nie można pominąć również roli, jaką rasa ta odgrywa w rozwoju lokalnej turystyki. W regionach górskich owce są częścią tradycyjnego krajobrazu, a widok stad na stromych zboczach jest dla wielu turystów symbolem życia w zgodzie z naturą. W niektórych miejscowościach organizuje się pokazy strzyżenia, lokalne festyny poświęcone hodowli owiec, a także sprzedaż regionalnych produktów z wełny i mięsa owczego. Takie działania przyczyniają się do promocji rasy i zwiększają jej rozpoznawalność wśród szerszego grona odbiorców, nie tylko rolników.

W kontekście ekonomicznym ważne są również możliwości przetwarzania surowców pochodzących od owiec Weißes Bergschaf. Wełna może być wykorzystywana nie tylko w przemyśle odzieżowym, ale także w produkcji materiałów izolacyjnych, mat wygłuszających czy elementów wyposażenia wnętrz. W dobie poszukiwania ekologicznych, odnawialnych surowców, naturalna wełna zyskuje na znaczeniu, zwłaszcza gdy porównuje się ją z materiałami syntetycznymi pochodzącymi z ropy naftowej. Produkty regionalne z wełny, takie jak koce, pledy czy tradycyjne skarpety, często stanowią wartościowe, lokalne wyroby rzemieślnicze z wysoką marżą.

Hodowla, utrzymanie i żywienie

System hodowli owiec Weißes Bergschaf jest w dużej mierze uzależniony od warunków środowiskowych i struktury gospodarstwa. W regionach górskich dominuje chów ekstensywny, oparty na sezonowym wypasie. Zwierzęta spędzają w stajniach głównie zimę i okres okołoporodowy, natomiast od wiosny do jesieni przebywają na pastwiskach, często na znacznych wysokościach. W tym czasie ich podstawową paszą jest naturalna roślinność hal, uzupełniana w razie potrzeby sianem lub paszami treściwymi, zwłaszcza dla maciorek karmiących i intensywnie rosnących jagniąt.

Dobór tryków do rozrodu ma kluczowe znaczenie dla utrzymania odpowiednich cech rasy. Hodowcy zwracają uwagę na zdrowotność, budowę ciała, jakość runa oraz cechy użytkowe potomstwa. W wielu krajach istnieją związki hodowców, które organizują przeglądy tryków, oceny wartości hodowlanej oraz aukcje, na których rolnicy mogą nabyć osobniki o potwierdzonym pochodzeniu i wysokiej jakości genetycznej. Jest to istotne narzędzie doskonalenia rasy i zapewnienia jej stabilnego rozwoju.

Utrzymanie owiec w budynkach wymaga zapewnienia odpowiedniej wentylacji, suchej ściółki oraz wystarczającej przestrzeni. Choć rasa ta jest odporna i dobrze znosi niższe temperatury, wilgotne lub zbyt ciasne pomieszczenia sprzyjają rozwojowi chorób, zwłaszcza układu oddechowego i racic. Dlatego ważne jest regularne usuwanie odchodów, uzupełnianie ściółki oraz monitorowanie stanu zdrowia stada. Przy większych obsadach na małej powierzchni konieczne jest szczególnie staranne planowanie obsady, aby uniknąć stresu i nadmiernej konkurencji o dostęp do paszy.

Żywienie owiec Weißes Bergschaf powinno być dostosowane do fazy produkcyjnej zwierząt. Maciorki w okresie zasuszenia wymagają diety zapewniającej utrzymanie dobrej kondycji, lecz nie prowadzącej do otłuszczenia. W końcowych tygodniach ciąży oraz podczas laktacji zapotrzebowanie na energię, białko i składniki mineralne rośnie, dlatego wprowadza się pasze treściwe, takie jak zboża, śruty białkowe czy mieszanki mineralne. Przy ekstensywnym systemie chowu często korzysta się z lokalnych zasobów: siana z własnych łąk, suszonych ziół, a w niektórych gospodarstwach także okopowych wolnych od zanieczyszczeń.

Istotnym elementem żywienia jest zapewnienie stałego dostępu do czystej wody oraz soli mineralnej. W górach, gdzie naturalne źródła wody mogą okresowo wysychać, gospodarstwa organizują poidła lub zbiorniki retencyjne. Niedobory wody wpływają negatywnie na wydajność mleczną, wzrost jagniąt i ogólną kondycję owiec, dlatego stanowią poważne zagrożenie w okresach suszy. Hodowcy coraz częściej uwzględniają w swoich planach adaptację gospodarstw do zmieniających się warunków klimatycznych, uwzględniając np. budowę dodatkowych zbiorników wodnych.

Rasa Weißes Bergschaf w kontekście zachowania bioróżnorodności

Rasy lokalne, takie jak Weißes Bergschaf, pełnią ważną funkcję w zachowaniu globalnej bioróżnorodności zwierząt gospodarskich. Każda z nich stanowi unikalne połączenie cech genetycznych, które kształtowały się pod wpływem określonych warunków środowiskowych i systemów gospodarowania. Utrata którejkolwiek z takich ras jest nieodwracalna i oznacza zubożenie puli genów, z której w przyszłości mogłyby korzystać programy hodowlane, poszukujące np. cech odporności na nowe choroby czy lepszego przystosowania do zmieniającego się klimatu.

Weißes Bergschaf jako rasa powstała i utrwalona w regionach alpejskich reprezentuje cenny zestaw przystosowań do warunków górskich, w tym odporność na chłód, zdolność do wykorzystywania ubogich pastwisk i dobrą wydajność w systemach ekstensywnych. Te cechy mogą okazać się szczególnie przydatne w przyszłości, gdy intensywne systemy produkcji rolnej będą napotykały coraz więcej ograniczeń środowiskowych i ekonomicznych. Z tego względu w wielu krajach prowadzi się programy monitorowania liczebności rasy oraz jej zmienności genetycznej.

Organizacje hodowców, instytuty badawcze i służby doradztwa rolniczego współpracują w celu popularyzacji rasy, opracowania nowoczesnych, ale jednocześnie zrównoważonych metod jej użytkowania oraz zachowania jej charakterystycznych cech. Coraz częściej łączy się tradycyjną wiedzę hodowców z nowoczesnymi narzędziami, takimi jak genetyka molekularna czy komputerowe systemy oceny wartości hodowlanej. Umożliwia to dokładniejsze poznanie struktury populacji i podejmowanie działań zapobiegających zbyt dużemu spokrewnieniu osobników w stadach.

Dbałość o zachowanie rasy Weißes Bergschaf jest również elementem ochrony dziedzictwa kulturowego regionów górskich. Hodowla owiec, tradycyjne metody wypasu, lokalne przetwórstwo wełny i mięsa, a także obrzędy oraz święta związane z sezonem pasterskim stanowią integralną część tożsamości społeczności alpejskich. Zanik rasy oznaczałby utratę fragmentu tej tożsamości, dlatego działania na rzecz jej zachowania wymagają nie tylko wsparcia ekonomicznego, lecz także promocji kulturowej i edukacyjnej, skierowanej do lokalnych mieszkańców i turystów.

W perspektywie międzynarodowej rasa Weißes Bergschaf jest często wymieniana jako przykład udanego połączenia ochrony zasobów genetycznych z praktycznym użytkowaniem gospodarczym. W przeciwieństwie do niektórych ras utrzymywanych wyłącznie w rezerwatach genetycznych lub ośrodkach badawczych, Weißes Bergschaf nadal jest aktywnie wykorzystywana w codziennym rolnictwie. Takie „żywe” zachowanie rasy, oparte na realnych potrzebach produkcyjnych, uważane jest przez wielu specjalistów za najbardziej trwałą i efektywną formę ochrony bioróżnorodności zwierząt gospodarskich.