Owca **Romanov** to jedna z najbardziej rozpoznawalnych i cenionych ras owiec pochodzących z terenów dawnej Rosji. Słynie z niezwykłej plenności, odporności na trudne warunki klimatyczne oraz charakterystycznego umaszczenia, które sprawia, że jest chętnie wykorzystywana zarówno w produkcji mięsa, jak i skór. Rasa ta, wyhodowana w regionie o surowym klimacie, od lat budzi zainteresowanie hodowców z wielu krajów świata, w tym również z Polski. Jej historia, cechy użytkowe oraz specyfika utrzymania czynią z niej wyjątkowy przykład dostosowania zwierząt gospodarskich do wymogów człowieka i środowiska.

Historia i pochodzenie rasy Romanov

Początki rasy owiec Romanov sięgają XVII–XVIII wieku i wiążą się z obszarem położonym w dorzeczu rzeki Wołgi, w okolicach miasta Jarosław w Rosji. Nazwa rasy pochodzi od wsi Romanowo-Borisoglebskoje, gdzie rozpoczęto planową selekcję lokalnych owiec w kierunku zwiększenia plenności, odporności oraz jakości runa i skór. Region ten odznaczał się wymagającym klimatem: długie, mroźne zimy, chłodne wiosny i stosunkowo krótkie lata. W takich warunkach mogły przetrwać tylko zwierzęta o szczególnej wytrzymałości.

Rolnicy rosyjscy, prowadząc prymitywną, ale skuteczną selekcję, wybierali do rozrodu przede wszystkim osobniki o dużej liczbie jagniąt w miocie, niskiej śmiertelności młodych oraz dobrej kondycji w warunkach ubogiej bazy paszowej. W efekcie przez dziesięciolecia wykształcił się typ owcy wybitnie płodnej, która potrafiła dostarczyć rolnikom większą liczbę jagniąt niż inne lokalne rasy. To właśnie ta niezwykła produktywność stała się znakiem rozpoznawczym rasy Romanov.

W XIX i na początku XX wieku owce Romanov stopniowo zyskiwały popularność na terenie całego Imperium Rosyjskiego. Szczególnie ceniono je za skórki jagnięce o charakterystycznym, niebieskawo-szarym odcieniu, używane do wyrobu luksusowych kożuchów i wyrobów futrzarskich. W tamtym okresie priorytetem była produkcja skór, dlatego często jagnięta ubijano stosunkowo wcześnie, aby uzyskać odpowiednią strukturę i barwę runa, którą najlepiej prezentowały młode osobniki.

Po rewolucji październikowej i powstaniu Związku Radzieckiego hodowla owiec Romanov została objęta państwowym programem doskonalenia. Tworzono gospodarstwa wzorcowe, w których prowadzono szczegółowe księgi hodowlane i dobór osobników według określonych standardów rasy. Pozwoliło to na utrwalenie pożądanych cech, takich jak wysoka płodność, odporność i charakterystyczna budowa ciała. Jednocześnie rozpoczęto eksport zwierząt do innych krajów europejskich, a później również do Ameryki Północnej.

W drugiej połowie XX wieku owce Romanov pojawiły się m.in. w Niemczech, Francji, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i krajach skandynawskich. W wielu z tych państw wykorzystano je jako rasę mateczną, krzyżując z rasami mięsnymi, co pozwalało łączyć wysoką plenność Romanovów z dobrymi przyrostami i umięśnieniem jagniąt pochodzących z krzyżówek. W Polsce pierwsze większe zainteresowanie tą rasą pojawiło się w okresie przemian gospodarczych końca XX wieku, gdy hodowcy zaczęli poszukiwać bardziej wydajnych i dostosowanych do ekstensywnych warunków ras owiec.

Cechy morfologiczne i charakterystyczne umaszczenie

Owce rasy Romanov wyróżniają się charakterystycznym wyglądem, który sprawia, że trudno je pomylić z innymi rasami. Dorosłe osobniki mają średnią wielkość ciała, są raczej lekkie i zwinne, o mocnym, lecz niezbyt ciężkim kośćcu. Głowa jest wąska, sucha, o prostym profilu, pozbawiona rogu u większości samic, podczas gdy u niektórych tryków mogą występować niewielkie rogi. Uszy są średniej długości, ustawione poziomo lub nieco odstające na boki, co dodaje zwierzętom żywego, czujnego wyrazu.

Jedną z najbardziej rozpoznawalnych cech Romanovów jest ich umaszczenie. Jagnięta rodzą się całkowicie czarne lub prawie czarne, a w miarę dorastania zaczynają jaśnieć. Z czasem na tułowiu i częściowo na szyi pojawia się coraz więcej włosów siwych i białych, co daje wrażenie niebieskawo-szarego odcienia runa. Charakterystyczne jest to, że głowa i kończyny pozostają zwykle ciemniejsze, często prawie czarne, co tworzy efekt „maseczki” i ciemnych skarpet. Ten wzór barwny ma duże znaczenie dla wartości skór futrzarskich, które były kiedyś głównym produktem tej rasy.

Runo Romanovów składa się z dwóch podstawowych komponentów: włosa okrywowego (bardziej sztywnego, ciemnego) oraz delikatniejszego podszerstka o jaśniejszym zabarwieniu. Taka struktura wpływa na dobrą izolacyjność termiczną i odporność na niekorzystne warunki pogodowe. Włosy okrywowe chronią przed wiatrem i opadami, podczas gdy podszerstek utrzymuje ciepło przy skórze. Jednocześnie faktura runa sprawia, że wełna Romanovów nie jest tak wysoko ceniona w przemyśle włókienniczym, jak wełna ras typowo wełnistych, natomiast jakość skór jagnięcych zwłaszcza w przeszłości była bardzo cenna.

Budowa ciała rasy Romanov jest dobrze dostosowana do funkcji użytkowych. Tułów jest stosunkowo długi, klatka piersiowa umiarkowanie głęboka, a zad lekko opadający. Kończyny są mocne, ale niezbyt masywne, co pozwala na sprawne poruszanie się po rozległych pastwiskach, także na terenach o nierównym ukształtowaniu. Skóra jest stosunkowo cienka, elastyczna, co zwiększa jej wartość przy produkcji wysokiej jakości wyrobów ze skór.

Wielu hodowców zwraca uwagę na żywy temperament Romanovów. Zwierzęta te są ruchliwe, czujne i dobrze reagują na zmiany w otoczeniu. Jednocześnie, przy odpowiednim obchodzeniu się, są stosunkowo łagodne i łatwe w prowadzeniu. Matki wykazują dobrze rozwinięty instynkt macierzyński, co ma kluczowe znaczenie przy dużej liczbie jagniąt w miocie. Romanovy potrafią opiekować się nawet trzema czy czterema młodymi jednocześnie, chociaż przy większej liczebności potomstwa często konieczna jest pomoc hodowcy w dokarmianiu lub rozdzielaniu jagniąt między inne owce.

Plenność, użytkowość i znaczenie hodowlane

Najbardziej znaną i jednocześnie najbardziej spektakularną cechą rasy Romanov jest jej **płodność**. W porównaniu z wieloma innymi rasami owiec, które rodzą zazwyczaj jedno, rzadziej dwa jagnięta, Romanovy słyną z częstych ciąż bliźniaczych, trojaczych, a nawet czteroraczych i pięcioraczych. Średnia liczba jagniąt w miocie w dobrze prowadzonej hodowli potrafi przekraczać 2,5–3 sztuki, a zdarzają się owce, które w ciągu roku są w stanie odchować ilość młodych znacznie przewyższającą ich własną masę ciała.

Wysoka plenność ma ogromne znaczenie ekonomiczne. Pozwala w stosunkowo krótkim czasie powiększyć stado, a także uzyskać dużą liczbę jagniąt przeznaczonych do opasu lub sprzedaży. Jednak tak duża liczba urodzeń niesie też wyzwania. Hodowca musi zadbać o odpowiednie żywienie matek, zarówno w okresie ciąży, jak i laktacji, aby były w stanie wykarmić liczne potomstwo. Często praktykuje się dokarmianie jagniąt preparatami mlekozastępczymi lub przekładanie nadmiarowych młodych do innych matek o mniejszej liczbie jagniąt w miocie.

Pod względem użytkowości mięsnej Romanovy nie należą do najcięższych ras, ale odznaczają się przyzwoitymi przyrostami masy ciała, zwłaszcza w systemach krzyżowania towarowego. W praktyce hodowlanej często stosuje się schemat, w którym owce Romanov wykorzystywane są jako matki, natomiast ojcami są tryki ras typowo mięsnych, takich jak texel, suffolk czy charolaise. Jagnięta pochodzące z takich skojarzeń łączą zalety obu ras rodzicielskich: liczne mioty oraz lepsze umięśnienie i wydajność rzeźną. Dzięki temu możliwe jest uzyskanie dużej liczby jagniąt o dobrej wartości handlowej.

W zakresie użytkowości wełnianej Romanovy nie konkurują z rasami specjalnie ukierunkowanymi na produkcję wysokogatunkowej wełny. Runo jest stosunkowo grube, a udział włosa okrywowego wysoki, co sprawia, że wełna nie znajduje szerokiego zastosowania w przemyśle odzieżowym wymagającym delikatnych, cienkich włókien. Mimo to wełna Romanovów może być przetwarzana na wyroby o charakterze użytkowym, takie jak koce, dywany czy odzież robocza, szczególnie ceniona w gospodarstwach prowadzących przetwórstwo na niewielką skalę.

Niezwykle ważnym kierunkiem użytkowania jest produkcja skór jagnięcych. Skórki młodych Romanovów, szczególnie pozyskiwane w odpowiednim wieku, charakteryzują się specyficznym, falistym układem włosa i atrakcyjnym kolorem. W przeszłości kożuchy i futra z jagniąt Romanov były symbolem luksusu na terenach Rosji, a także towarem eksportowym. Obecnie rynek na tego typu wyroby jest bardziej ograniczony, ale wciąż istnieją niszowe segmenty, w których skórki romanowskie znajdują nabywców, zwłaszcza wśród producentów wysokojakościowych wyrobów regionalnych i rzemieślniczych.

Istotną zaletą rasy jest również wysoka **odporność** na trudne warunki środowiskowe. Romanovy dobrze znoszą niskie temperatury, opady śniegu, wiatr oraz skromną bazę paszową. Potrafią efektywnie wykorzystywać pastwiska o umiarkowanej jakości, a przy tym zachowują dobrą kondycję rozrodczą. Ta cecha była jednym z głównych powodów, dla których rasa odniosła sukces w krajach o surowym klimacie, takich jak Kanada czy niektóre regiony Skandynawii.

Warto zwrócić uwagę na stosunkowo wczesne dojrzewanie płciowe owiec Romanov. Samice mogą osiągać dojrzałość rozrodczą nawet w wieku 6–8 miesięcy, choć w praktyce hodowlanej często opłaca się poczekać nieco dłużej z pierwszym kryciem, aby organizm młodej owcy był lepiej przygotowany do ciąży i laktacji. Zbyt wczesne krycie może wprawdzie skrócić odstęp między pokoleniami, ale niesie ryzyko osłabienia rozwoju młodych matek, dlatego każdy hodowca musi dobrać strategię do warunków żywieniowych i celów produkcyjnych.

Występowanie, kierunki hodowli i znaczenie w różnych krajach

Naturalnym obszarem występowania owiec Romanov była początkowo środkowa Rosja, szczególnie region jarosławski i okoliczne obwody. Wraz z rozwojem hodowli i rosnącym zainteresowaniem tą rasą, zaczęto ją rozprzestrzeniać na inne obszary Związku Radzieckiego, a następnie poza jego granice. Obecnie stada Romanovów można spotkać w wielu krajach Europy, Ameryki Północnej oraz Azji, choć liczebność pogłowia różni się znacznie w zależności od lokalnych warunków i potrzeb rynkowych.

W Rosji i państwach sąsiednich Romanovy nadal pełnią ważną rolę w produkcji jagniąt, zarówno w systemach towarowych, jak i w gospodarstwach o charakterze bardziej tradycyjnym. W wielu rejonach stosuje się wypas na rozległych pastwiskach, łącząc hodowlę owiec z innymi gałęziami produkcji rolnej. Rasa ta dobrze wpisuje się w model ekstensywny, pozwalający na efektywne wykorzystanie gleb o mniejszej przydatności do uprawy roślin.

W Europie Zachodniej Romanovy stały się cennym elementem programów krzyżowania. We Francji czy Niemczech wykorzystywano je jako rasę mateczną w systemach intensywnych, gdzie dążono do maksymalizacji liczby jagniąt i skrócenia cyklu produkcyjnego. Dzięki ich wysokiej płodności możliwe było uzyskanie większej liczby jagniąt w skali roku, choć wymagało to równocześnie zaawansowanego systemu zarządzania żywieniem, zdrowotnością i rozrodem.

W Kanadzie i Stanach Zjednoczonych owce Romanov cieszą się zainteresowaniem głównie wśród hodowców nastawionych na wysoką wydajność rozrodu oraz jako komponent rasowy w programach doskonalenia lokalnych populacji. Duża liczba jagniąt oraz dobra adaptacja do chłodnego klimatu sprawiają, że rasa ta znajduje zastosowanie w warunkach, gdzie inne, bardziej delikatne genotypy nie radziłyby sobie tak dobrze.

W Polsce populacja Romanovów jest stosunkowo niewielka, ale systematycznie rośnie. Rasa ta trafiła do naszego kraju w drugiej połowie XX wieku, a jej obecność zaczęła się wyraźniej zaznaczać wraz z rosnącym zainteresowaniem owczarstwem nastawionym na produkcję mięsa jagnięcego. W warunkach polskich Romanovy są cenione przede wszystkim za możliwość poprawy wskaźników rozrodu w stadach poprzez krzyżowanie z rodzimymi lub importowanymi rasami mięsnymi. Dobrze sprawdzają się zarówno na terenach górskich, jak i nizinnych, o ile zapewni im się odpowiednią bazę paszową i ochronę przed nadmierną wilgocią.

Na świecie istnieją także programy zachowania czystości rasy Romanov, prowadzone przez wyspecjalizowane stada zarodowe i organizacje hodowlane. Utrzymanie czystej linii jest ważne nie tylko z punktu widzenia dziedzictwa genetycznego, ale również jako źródło materiału wyjściowego do dalszych krzyżowań i programów badawczych. Dzięki takim działaniom możliwe jest zachowanie unikalnych cech rasy, takich jak wysoka płodność, odporność i charakterystyczny typ okrywy włosowej.

Żywienie, utrzymanie i wymagania środowiskowe

Owce Romanov, choć uchodzą za rasę odporną i mało wymagającą, potrzebują odpowiednio zbilansowanego żywienia, zwłaszcza w okresach intensywnego rozrodu i laktacji. Podstawą ich żywienia są pastwiska, siano oraz pasze objętościowe, takie jak kiszonki z traw czy kukurydzy. Szczególnie ważne jest zapewnienie wysokiej jakości paszy w drugiej połowie ciąży i w okresie karmienia jagniąt. Wysoka liczba płodów w macicy i intensywna produkcja mleka obciążają organizm owcy, dlatego niedobory energetyczne i białkowe mogą prowadzić do spadku kondycji, problemów zdrowotnych, a nawet zwiększonej śmiertelności jagniąt.

W praktyce zaleca się monitorowanie kondycji ciała samic (tzw. ocena BCS) i dostosowanie dawki pokarmowej do ich stanu fizjologicznego. Owce z wielopłodowymi ciążami powinny otrzymywać bogatszą mieszankę paszową, zawierającą zboża, śruty białkowe oraz dodatki mineralno-witaminowe. Szczególne znaczenie ma suplementacja wapnia, fosforu, selenu, jodu oraz witamin A, D i E, które odgrywają ważną rolę w utrzymaniu zdrowia układu rozrodczego, odporności i prawidłowego rozwoju płodów.

Warunki utrzymania Romanovów muszą uwzględniać ich wrażliwość na nadmierną wilgotność i przeciągi. Choć dobrze znoszą niskie temperatury, wymagają suchej, czystej ściółki oraz budynków chroniących przed wiatrem i deszczem. Zagród nie trzeba silnie ogrzewać, ale ważne jest zapewnienie dobrej wentylacji bez gwałtownych ruchów powietrza. W okresie wykotów szczególnie istotne jest utrzymanie higieny w pomieszczeniach, aby ograniczyć ryzyko infekcji zarówno u matek, jak i u nowo narodzonych jagniąt.

Romanovy są rasą dobrze przystosowaną do systemów wypasowych. W okresie pastwiskowym chętnie pobierają różnorodne gatunki roślin, co ułatwia zagospodarowanie łąk o zróżnicowanym składzie botanicznym. W wielu gospodarstwach wykorzystuje się je do utrzymania w dobrej kulturze pastwisk na terenach trudniej dostępnych, takich jak pagórkowate lub częściowo zadrzewione obszary. Ich żerowanie pomaga ograniczyć zarastanie nieużytków i sprzyja zachowaniu mozaikowego krajobrazu rolniczego.

Przy dużej plenności hodowca musi być przygotowany na intensywny nadzór nad wykotami. Często dochodzi do sytuacji, w których liczba jagniąt jest większa niż liczba sutków u matki, co wymaga udzielenia pomocy przy odchowie. Może to polegać na dokarmianiu butelką, stosowaniu barów mlecznych dla jagniąt lub przenoszeniu części młodych do innych matek z mniejszą liczbą potomstwa. Dobre planowanie rozrodu i rozłożenie kryć w czasie może zmniejszyć nagromadzenie wykotów w jednym okresie, co ułatwia zarządzanie stadem.

Zdrowotność, zalety i wyzwania w hodowli

Owce rasy Romanov generalnie cechują się dobrą zdrowotnością, co jest związane z ich długotrwałą selekcją w surowych warunkach klimatycznych. Odporność na choroby pasożytnicze i infekcyjne bywa wyższa niż u niektórych ras morektycznych, ale nie zwalnia to hodowcy z obowiązku prowadzenia profilaktyki. Regularne odrobaczanie, szczepienia przeciw chorobom zakaźnym oraz monitoring stanu racic należą do podstawowych elementów opieki nad stadem.

Jednym z najważniejszych problemów zdrowotnych w hodowli Romanovów jest ryzyko wystąpienia zaburzeń metabolicznych, takich jak ketoza ciążowa, szczególnie u wysoko plennych samic w końcowym okresie ciąży. Związane jest to z wysokim zapotrzebowaniem energetycznym organizmu, które przy niewystarczającym żywieniu może prowadzić do mobilizacji rezerw tłuszczowych i powstawania ciał ketonowych. Objawami są osłabienie, apatia, brak apetytu, a w skrajnych przypadkach padnięcia. Zapobieganie polega na stopniowym zwiększaniu wartości energetycznej dawki pokarmowej, regularnym monitoringu kondycji i szybkim reagowaniu na pierwsze symptomy nieprawidłowości.

Innym wyzwaniem może być właściwe zarządzanie rozrodem w stadach o bardzo dużej liczbie jagniąt. Wysoka **rozrodczość** jest wielką zaletą, ale równocześnie wymaga dobrej organizacji pracy, zaplecza pomieszczeń dla matek z jagniętami oraz odpowiednich zasobów paszowych. Zbyt duża koncentracja wykotów w krótkim czasie może prowadzić do przeciążenia personelu, zaniedbań w opiece nad młodymi i wzrostu śmiertelności. Dlatego praktykuje się planowanie kryć tak, aby rozłożyć mioty na kilka terminów, co pozwala lepiej kontrolować sytuację i zapewnić każdej owcy i jej potomstwu należytą opiekę.

Do zalet Romanovów należy zaliczyć nie tylko plenność i odporność, ale także stosunkowo łatwe porody. Mimo że liczba jagniąt jest często duża, ich masa urodzeniowa jest niższa niż u ras, które zwykle wydają na świat mniej liczne mioty. Dzięki temu wiele wykotów przebiega bez komplikacji, choć przy większej liczbie płodów ryzyko konieczności interwencji położniczej rośnie. Doświadczony hodowca, potrafiący rozpoznać moment, w którym należy udzielić pomocy, jest w stanie znacząco ograniczyć straty okołoporodowe.

Z punktu widzenia dobrostanu ważne jest także zapewnienie Romanovom odpowiedniej przestrzeni życiowej. Zwierzęta te, szczególnie w okresie rozrodu, potrzebują spokojnego, bezstresowego otoczenia. Nadmierne zagęszczenie w budynkach, hałas, częste zmiany składu grup czy brak możliwości swobodnego poruszania się mogą negatywnie odbić się na ich zdrowiu i płodności. Dlatego zaleca się utrzymywanie stada w stabilnych grupach, z wyraźnie wydzielonymi strefami do odpoczynku, karmienia i poruszania się.

Ciekawostki i znaczenie kulturowe rasy Romanov

Owce Romanov, choć kojarzone głównie z użytkowością rolniczą, zapisały się także w historii i kulturze regionów, z których pochodzą. W tradycji rosyjskiej skórki jagnięce tej rasy były symbolem zamożności i dobrego smaku. Z nich szyto ciepłe kożuchy, czapki i odzież wierzchnią noszoną przez zamożniejszych chłopów, kupców i przedstawicieli warstw wyższych. Charakterystyczne, niebieskawo-szare futro stało się elementem rozpoznawalnym w regionalnym rzemiośle futrzarskim, a wyroby z niego gościły na jarmarkach o znaczeniu ponadregionalnym.

Ciekawostką jest sposób, w jaki rysuje się przebieg zmian umaszczenia w ciągu życia Romanovów. Obserwując jagnię od urodzenia, można zaobserwować swoistą „metamorfozę” koloru: od głębokiej czerni, przez stopniowe pojawianie się jasnych włosów, aż po dojrzały, mieszany odcień szaroniebieski. Proces ten był przedmiotem zainteresowania nie tylko hodowców, lecz także biologów i genetyków, którzy analizowali mechanizmy dziedziczenia cech barwnych i struktury włókna.

Współcześnie, oprócz klasycznej hodowli towarowej, Romanovy zaczynają pojawiać się także w gospodarstwach agroturystycznych i edukacyjnych. Ich żywy temperament, ciekawy wygląd i stosunkowo przyjazne usposobienie sprawiają, że są atrakcyjne dla odwiedzających. Pokazy strzyży, karmienia jagniąt czy prezentacje różnic między rasami owiec pozwalają przybliżyć społeczeństwu zasady hodowli zwierząt gospodarskich oraz znaczenie ras rodzimych i tradycyjnych dla zachowania bioróżnorodności.

W niektórych krajach zainteresowanie Romanovami wynika także z dążenia do powrotu do bardziej zrównoważonych systemów produkcji rolnej. Wysoka efektywność rozrodu, dobra adaptacja do ekstensywnego wypasu i możliwość wykorzystania ich w programach krzyżowania sprawiają, że rasa ta wpisuje się w koncepcję gospodarowania bazującego na lokalnych zasobach i ograniczaniu nakładów zewnętrznych. Coraz częściej podkreśla się wartość genetyczną takich ras w obliczu zmian klimatycznych i potrzeby dostosowania produkcji zwierzęcej do nowych wyzwań środowiskowych.

W środowisku naukowym owce Romanov są interesującym obiektem badań nad mechanizmami regulacji rozrodu, dziedziczenia cech wielopłodności oraz adaptacji do stresu środowiskowego. Analiza ich genomu i porównanie z innymi rasami owiec może dostarczyć cennych informacji dla genetyki zwierząt gospodarskich, a także dla prac nad doskonaleniem populacji owiec w różnych częściach świata. Badania te mają praktyczne znaczenie – pozwalają opracować strategie hodowlane, które będą łączyć wysoką wydajność z odpornością i dobrostanem zwierząt.

W wielu gospodarstwach, które zdecydowały się na wprowadzenie Romanovów, podkreśla się jeszcze jedną, często pomijaną zaletę: elastyczność użytkowania. Ta wszechstronność sprawia, że rasa może być wykorzystywana zarówno w niewielkich, rodzinnych gospodarstwach, jak i w większych stadach nastawionych na produkcję towarową. Możliwość uzyskania mięsa jagnięcego, skór, wełny oraz wykorzystania zwierząt do rekultywacji terenów czy celów edukacyjnych czyni Romanovy rasą o szerokim wachlarzu zastosowań, wykraczającym poza tradycyjne postrzeganie owiec jako źródła jednego, głównego produktu.

Wszystkie te elementy – historia wywodząca się z chłodnych regionów Rosji, wyjątkowa płodność, charakterystyczne umaszczenie, odporność, a także rosnące znaczenie w nowoczesnych i zrównoważonych systemach produkcji – sprawiają, że owce Romanov zajmują ważne miejsce w światowym owczarstwie. Stanowią przykład tego, jak człowiek, poprzez wielopokoleniową pracę hodowlaną, potrafił ukształtować rasę o unikalnych cechach, jednocześnie wpisującą się w potrzeby zarówno dawnych, jak i współczesnych gospodarstw.