Mszyca porzeczkowa to jeden z najgroźniejszych szkodników porzeczki czarnej i czerwonej w ogrodach przydomowych i uprawach towarowych. Choć pojedynczy owad wydaje się niepozorny, całe kolonie potrafią w krótkim czasie doprowadzić do silnego osłabienia krzewów, deformacji liści, a nawet znaczącego spadku plonu. Zrozumienie cyklu życiowego mszycy, jej wymagań i sposobu żerowania pozwala dobrać skuteczne metody ochrony roślin – zarówno w ogrodnictwie ekologicznym, jak i konwencjonalnym. Poniższy tekst omawia dokładnie wygląd, biologię, szkody, jakie powoduje, oraz najważniejsze metody zwalczania mszycy porzeczkowej z naciskiem na praktyczne wskazówki dla działkowców i plantatorów.

Wygląd, biologia i rozpoznawanie mszycy porzeczkowej

Za nazwą „mszyca porzeczkowa” kryje się kilka gatunków mszyc zasiedlających porzeczkę czarną i czerwoną, m.in. mszyca porzeczkowo-agrestowa (częsta na liściach), mszyce powodujące charakterystyczne wybrzuszenia na liściach oraz gatunki wysysające soki z młodych pędów. Z punktu widzenia ogrodnika ważniejsze niż dokładna nazwa gatunkowa jest umiejętność wczesnego rozpoznania obecności tych owadów.

Mszyce to drobne owady o miękkim ciele, zwykle długości 1–3 mm. Kolor ciała zależy od gatunku i stadium rozwojowego – na porzeczkach mogą być jasnozielone, żółtawe, oliwkowe, czasem niemal czarne lub ciemnozielone. Ciało jest gruszkowate, z wyraźnie zaznaczoną głową i tułowiem oraz odwłokiem zakończonym parą syfonów (krótkich rurkowatych wyrostków), charakterystycznych dla mszyc.

Najłatwiej zauważyć mszyce podczas przeglądu młodych pędów i spodniej strony liści. Tworzą skupiska, w których znajdują się zarówno dorosłe osobniki, jak i liczne larwy. U wielu gatunków pojawiają się także formy uskrzydlone, które służą do przemieszczania się między roślinami. To właśnie dzięki nim mszyce bardzo szybko zasiedlają cały krzew lub sąsiadujące rośliny.

Cykl rozwojowy mszyc porzeczkowych jest złożony. Zimują zwykle w formie jaj składanych jesienią na pędach, w okolicach pąków. Jaja są niewielkie, czarne, trudne do zauważenia bez dokładnej lustracji. Wczesną wiosną, często już w fazie nabrzmiewania pąków, wylęgają się pierwsze larwy, które zaczynają żerować na młodych tkankach. W sprzyjających warunkach rozwój przebiega bardzo szybko – samice dzieworodne (rodzące żywe larwy bez zapłodnienia) mogą wydawać na świat liczne potomstwo co kilkanaście dni, co prowadzi do gwałtownego wzrostu populacji.

W ciągu sezonu wegetacyjnego może wystąpić kilka, a nawet kilkanaście pokoleń mszyc. Część gatunków ma żywicieli pośrednich – w określonym momencie sezonu opuszczają porzeczkę i przenoszą się na rośliny zielne, by jesienią wrócić na porzeczki w postaci uskrzydlonych samic składających jaja zimujące. Ta „wędrówka” utrudnia całkowite wytępienie szkodnika, dlatego kluczowa jest profilaktyka i regularne lustracje roślin.

Rozpoznanie obecności mszycy nie zawsze jest proste na pierwszy rzut oka. Często wcześniej zauważamy skutki żerowania: poskręcane, zniekształcone liście, charakterystyczne zgrubienia, czerwone lub żółte pęcherze (galasy) na blaszce liściowej, osłabiony wzrost pędów czy lepką rosę miodową na liściach i owocach. Dopiero po odchyleniu liścia i obejrzeniu jego spodniej strony można dostrzec całe kolonie owadów.

Szkody wyrządzane przez mszycę porzeczkową i znaczenie gospodarcze

Mszyca porzeczkowa wyrządza szkody przede wszystkim przez wysysanie soków z młodych tkanek roślinnych. Owad nakłuwa liście lub pędy aparatem gębowym, uszkadza komórki i zaburza gospodarkę wodną rośliny. W konsekwencji dochodzi do szeregu objawów, które łatwo można zauważyć na krzewach porzeczki.

Najbardziej charakterystyczne są deformacje liści. Na porzeczce czerwonej i białej często obserwuje się pofałdowane, zawinięte do góry brzegi blaszek liściowych, które zmieniają barwę – pojawiają się czerwone lub pomarańczowe przebarwienia, a z czasem twardniejące zgrubienia (galasy). Na spodzie takich liści niemal zawsze znajdziemy liczne mszyce. Na porzeczce czarnej objawy mogą być nieco mniej barwne, ale za to wyraźniej widać silne zniekształcenia młodych listków, ich zwijanie się do środka i zahamowanie wzrostu.

Drugim ważnym rodzajem szkód jest osłabienie wzrostu całego krzewu. Młode pędy opanowane przez mszyce słabiej przyrastają, liście są mniejsze i bladozielone, a roślina kieruje zasoby w stronę obrony i regeneracji uszkodzonych tkanek zamiast w rozwój i zawiązywanie owoców. Przy silnym porażeniu można zauważyć wyraźny spadek plonu – owoce są drobniejsze, mniej liczne, czasem gorzej wybarwione.

Mszyce wydzielają także lepką spadź (rosę miodową), która osiada na liściach, pędach i owocach. Na tej wydzielinie chętnie rozwijają się grzyby sadzakowe, tworzące czarny nalot ograniczający proces fotosyntezy. Ponadto spadź przyciąga mrówki, które z jednej strony pomagają rozprzestrzeniać mszyce, a z drugiej – bronią je przed naturalnymi wrogami, takimi jak biedronki czy złotooki.

Warto pamiętać, że mszyce to nie tylko bezpośredni szkodnik mechanicznie uszkadzający roślinę. Wielu przedstawicieli tej grupy owadów jest wektorem wirusów roślinnych. Choć porzeczki są relatywnie mniej podatne na część chorób wirusowych niż inne rośliny, masowe występowanie mszyc zwiększa ryzyko przenoszenia patogenów między krzewami, zwłaszcza na plantacjach towarowych. Skutki zakażeń bywają długo odczuwalne: osłabienie roślin, mniejszy plon i gorsza jakość owoców.

Znaczenie gospodarcze mszycy porzeczkowej jest szczególnie duże na plantacjach towarowych, gdzie liczy się równomierność i wysokość plonu oraz zdrowotność plantacji w dłuższym okresie. Jednak również w ogrodach przydomowych i na działkach szkody bywają dotkliwe – szczególnie w przypadku młodych nasadzeń lub intensywnie rosnących krzewów, które powinny w kolejnych latach wejść w pełnię owocowania. Nieleczone, powtarzające się co roku silne porażenia mogą doprowadzić do ogólnego osłabienia krzewów i skrócenia ich żywotności.

Występowanie mszycy porzeczkowej i warunki sprzyjające rozwojowi

Mszyca porzeczkowa występuje powszechnie we wszystkich regionach kraju, w których uprawia się porzeczkę czarną, czerwoną i białą. Nie jest szkodnikiem wymagającym bardzo specyficznych warunków – pojawia się zarówno w ogrodach przydomowych, na działkach ROD, jak i na dużych plantacjach towarowych. Jej liczebność w danym sezonie zależy jednak od pogody, terminu ruszenia wegetacji oraz prowadzonych zabiegów pielęgnacyjnych.

Największe zagrożenie stwarza mszyca w okresie wiosennym i wczesnoletnim, gdy rośliny intensywnie rosną, a młode liście i pędy są wyjątkowo soczyste. Ciepła, łagodna zima sprzyja dobremu przezimowaniu jaj, a wczesna, ciepła wiosna przyspiesza rozwój pierwszych pokoleń. Gdy temperatura szybko rośnie i utrzymuje się na poziomie około 20–25°C, mszyce namnażają się bardzo intensywnie – w sprzyjających warunkach jedna samica może dać początek licznym pokoleniom potomstwa w ciągu zaledwie kilku tygodni.

Rozwojowi populacji sprzyjają również:

• zagęszczone nasadzenia krzewów, utrudniające cyrkulację powietrza i sprzyjające mikroklimatowi ciepłemu i wilgotnemu,

• nadmierne nawożenie azotem, które powoduje bujny, soczysty wzrost młodych pędów – wyjątkowo atrakcyjnych dla mszyc,

• brak regularnych lustracji i opóźniona reakcja na pierwsze ogniska szkodnika,

• ograniczona obecność naturalnych wrogów mszyc (biedronki, bzygowate, złotooki, pasożytnicze błonkówki), np. w wyniku intensywnego stosowania chemicznych środków ochrony roślin.

Mszyce zwykle pojawiają się najpierw na pojedynczych krzewach lub ich fragmentach – choćby na jednym młodym przyroście lub na kilku pierwszych liściach. Z czasem, dzięki formom uskrzydlonym, mogą zasiedlić całe rzędy porzeczek, a nawet sąsiednie plantacje. Z tego powodu tak ważne jest lokalizowanie i niszczenie pierwszych kolonii jeszcze zanim dojdzie do masowego zasiedlenia plantacji.

W warunkach ogrodu przydomowego mszyce porzeczkowe nierzadko wędrują z innych roślin, np. z agrestu, innych krzewów jagodowych czy roślin zielnych. Warto więc obserwować nie tylko same porzeczki, ale i pobliskie nasadzenia, zwłaszcza gdy rok wcześniej notowano silne występowanie mszyc.

Profilaktyka i zapobieganie pojawianiu się mszycy porzeczkowej

Skuteczna ochrona porzeczek przed mszycą zaczyna się jeszcze zanim na roślinach pojawią się pierwsze owady. Profilaktyka opiera się na kilku prostych, ale bardzo ważnych zasadach, które w dłuższej perspektywie zmniejszają presję szkodnika i pozwalają ograniczyć konieczność sięgania po radykalne środki.

Przede wszystkim należy wybierać zdrowy, certyfikowany materiał nasadzeniowy. Sadzonki z niesprawdzonych źródeł mogą być już zasiedlone przez jaja mszyc lub osłabione przez choroby, co zwiększa podatność na kolejne ataki. Po posadzeniu krzewów ważne jest właściwe nawożenie – dostosowane do potrzeb roślin i faktycznego zasobności gleby. Nadmiar nawozów azotowych sprzyja bujnemu, miękkiemu przyrostowi, który staje się idealnym „bufetem” dla mszyc.

Niezwykle istotne są regularne lustracje roślin. Przynajmniej raz na 7–10 dni, od wczesnej wiosny do początku lata, warto obejrzeć młode pędy porzeczek, spodnią stronę liści oraz wierzchołki przyrostów. Wczesne wykrycie pierwszych niewielkich kolonii mszyc pozwala zastosować łagodne, często w pełni naturalne metody zwalczania, zanim dojdzie do poważniejszych zniszczeń. Zaniedbanie tego etapu skutkuje najczęściej koniecznością sięgania po bardziej intensywne formy ochrony.

W profilaktyce dużą rolę odgrywa także odpowiednie cięcie krzewów. Prześwietlenie roślin, usuwanie starych i zbyt zagęszczonych pędów, poprawia przewietrzanie korony i dostęp światła do wnętrza krzewu. Rośliny lepiej doświetlone i przewiewne są z reguły zdrowsze, mniej podatne nie tylko na mszyce, ale również na choroby grzybowe. Jednocześnie łatwiej jest wówczas przeprowadzać lustracje oraz ewentualne opryski czy zabiegi mechaniczne.

W ogrodach ekologicznych i przydomowych coraz większą popularność zyskuje także świadome wspieranie naturalnych wrogów mszyc. Sadzenie w pobliżu porzeczek roślin miododajnych i nektarodajnych (np. nagietków, facelii, ogórecznika, ziół kwitnących) przyciąga drapieżne owady, takie jak biedronki, złotooki czy bzygowate. Ich larwy są niezwykle żarłoczne i potrafią w krótkim czasie znacząco przetrzebić kolonie mszyc.

Metody mechaniczne i agrotechniczne w zwalczaniu mszycy

Gdy na krzewach porzeczek pojawią się pierwsze ogniska mszyc, jednym z najprostszych i najbezpieczniejszych sposobów działania są metody mechaniczne. Sprawdzają się one szczególnie w małych ogrodach, gdzie liczba krzewów nie jest duża, a działkowiec może poświęcić roślinom nieco więcej czasu.

Najbardziej podstawową metodą jest zmywanie mszyc silnym strumieniem wody. Zabieg najlepiej wykonywać w ciepły, suchy dzień, kierując strumień od dołu do góry, aby dokładnie spłukać owady ze spodniej strony liści. Mszyce zmyte na ziemię często nie są w stanie wrócić na roślinę, a część z nich staje się łatwym łupem drapieżników. Metoda ta jest szczególnie przydatna we wczesnych fazach rozwoju kolonii, gdy liście nie są jeszcze mocno zdeformowane.

W przypadku mocno porażonych pojedynczych pędów wskazane jest ich wycięcie i wyniesienie poza ogród. Skutecznie ogranicza to źródło nowych osobników i pozwala zachować zdrowe fragmenty krzewu. Odcinane fragmenty najlepiej od razu niszczyć – np. spalić lub głęboko zakopać, by uniknąć rozsiania szkodnika po okolicy.

W niektórych sytuacjach stosuje się także mechaniczne zgniatanie kolonii mszyc palcami w rękawiczkach lub miękką szmatką, zwłaszcza na wierzchołkach młodych pędów. Jest to działanie pracochłonne, ale w niewielkich ogrodach może okazać się wystarczające, jeśli zostanie przeprowadzone dostatecznie wcześnie.

Duże znaczenie w utrzymaniu niskiej presji mszyc mają także zabiegi agrotechniczne. Regularne cięcie, odpowiednie nawożenie, nawadnianie w okresach suszy oraz utrzymywanie gleby w dobrej kulturze sprawiają, że krzewy są silniejsze i lepiej znoszą ataki szkodników. Rośliny w dobrej kondycji szybciej regenerują uszkodzenia i są mniej podatne na wtórne infekcje.

Zwalczanie ekologiczne – domowe i naturalne preparaty przeciw mszycy

W uprawie amatorskiej, szczególnie w ogródkach przydomowych i na działkach, dużą popularnością cieszy się ekologiczne zwalczanie mszyc porzeczkowych. Polega ono na stosowaniu naturalnych preparatów roślinnych, środków biologicznych i metod sprzyjających naturalnym wrogom szkodnika, z jednoczesnym ograniczeniem chemicznych insektycydów.

Jednym z najstarszych i najczęściej stosowanych sposobów są opryski z roślin o działaniu odstraszającym lub osłabiającym mszyce. Do najpopularniejszych należą:

• Wyciąg z czosnku – przygotowywany z rozgniecionych ząbków zalanych wodą i odstawionych na kilkanaście godzin, stosowany po rozcieńczeniu jako oprysk. Zawarte w nim związki siarkowe działają odstraszająco i częściowo ograniczają żerowanie mszyc.

• Wyciąg lub gnojówka z pokrzywy – wielozadaniowy preparat w ogrodnictwie ekologicznym. W mniejszym stężeniu może służyć jako nawóz, w wyższym – jako środek wspomagający walkę z mszycami i innymi szkodnikami.

• Wyciąg z cebuli, skrzypu polnego czy wrotyczu – rośliny te zawierają substancje działające niekorzystnie na wielu szkodników ssących, w tym mszyce. Regularne opryski mogą spowolnić rozwój kolonii.

W ekologicznej uprawie porzeczek często stosuje się także preparaty na bazie mydła potasowego lub szarego mydła. Rozpuszczone w wodzie mydło tworzy roztwór, który po opryskaniu roślin uszkadza oskórek i układ oddechowy mszyc, prowadząc do ich obumarcia. Należy jednak pamiętać o dokładnym pokryciu roztworem spodniej strony liści, gdzie przebywa większość owadów. Zabieg trzeba powtarzać co kilka dni, zwłaszcza po deszczu, który zmywa warstwę mydła.

Coraz większą rolę w ekologicznej ochronie roślin odgrywają także środki biologiczne, zawierające żywe mikroorganizmy lub naturalne substancje pochodzenia roślinnego (np. oleje roślinne, wyciągi z nasion). Preparaty te działają najczęściej w sposób mechaniczny – oblepiają ciało mszyc, blokują otworki oddechowe lub tworzą film utrudniający żerowanie. Ich zaletą jest stosunkowo niska szkodliwość dla pożytecznych organizmów i środowiska.

Bardzo istotnym elementem ekologicznego zwalczania mszyc jest wspomniane już wspieranie naturalnych wrogów szkodnika. Biedronki dorosłe i ich larwy, larwy złotooków oraz bzygowatych potrafią w ciągu życia zniszczyć setki, a nawet tysiące mszyc. Aby przyciągnąć te owady do ogrodu, warto dbać o bioróżnorodność – sadzić rośliny kwitnące w różnych okresach sezonu, unikać nadmiernego stosowania chemicznych środków ochrony, pozostawiać fragmenty ogrodu jako „strefy dzikie”, gdzie przyrodni wrogowie szkodników mogą się rozmnażać i zimować.

Środki chemiczne – kiedy i jak je stosować w ochronie porzeczek

Choć w uprawie amatorskiej priorytetem zwykle jest ograniczanie chemii, zdarzają się sytuacje, w których zastosowanie zarejestrowanych insektycydów przeciw mszycom staje się koniecznością. Dotyczy to zwłaszcza plantacji towarowych, silnych masowych nalotów, a także przypadków, gdy wszystkie inne metody nie przyniosły oczekiwanego efektu.

Podstawową zasadą jest wybór środków dopuszczonych do stosowania na porzeczkach i przeznaczonych do zwalczania mszyc. Etykieta preparatu zawiera informacje o docelowych szkodnikach, dawkach, terminach stosowania i okresie karencji (czasie, jaki musi upłynąć od ostatniego oprysku do zbioru owoców). Ścisłe przestrzeganie tych zaleceń jest warunkiem bezpieczeństwa dla ludzi, zwierząt oraz samej plantacji.

W ochronie przed mszycami zaleca się wykonywanie oprysków w fazie wczesnego rozwoju kolonii, najlepiej tuż po zauważeniu pierwszych ognisk. Zabieg przeprowadzony zbyt późno, gdy liście są już silnie zdeformowane, rzadko przynosi pełny efekt – roślina pozostaje uszkodzona, a nowe liście, które pojawią się później, mogą ponownie zostać zaatakowane przez kolejne naloty z zewnątrz.

Dobierając środek chemiczny, warto zwrócić uwagę na jego sposób działania (kontaktowy, żołądkowy, systemiczy) oraz wpływ na organizmy pożyteczne. Część nowszych insektycydów działa selektywnie, co pozwala w pewnym stopniu chronić drapieżne owady. Opryski najlepiej wykonywać poza okresem intensywnego lotu owadów zapylających – wcześnie rano lub późnym wieczorem, przy bezwietrznej pogodzie i braku spodziewanych opadów w najbliższych godzinach.

Warto podkreślić, że chemiczne zwalczanie mszycy porzeczkowej powinno być elementem zintegrowanej ochrony roślin, a nie jedyną stosowaną metodą. Łączenie działań profilaktycznych, mechanicznych, ekologicznych i – w razie konieczności – chemicznych, przynosi najlepsze rezultaty i pozwala ograniczyć ryzyko uodpornienia się populacji mszyc na określone substancje czynne.

Praktyczne wskazówki krok po kroku – jak postępować przy pojawieniu się mszycy

Aby skutecznie chronić porzeczki czarne i czerwone przed mszycą, warto przyjąć konkretną strategię działania. Można ją streścić w kilku krokach, które pomogą ogrodnikowi lub plantatorowi reagować szybko i adekwatnie do zagrożenia.

Krok 1: Regularne lustracje od wczesnej wiosny. Już w okresie nabrzmiewania pąków, a później rozwoju pierwszych liści, należy systematycznie przeglądać krzewy. Szczególną uwagę zwracamy na młode przyrosty wierzchołkowe i spodnią stronę liści. Wczesne wykrycie pierwszych kilku osobników pozwala podjąć łagodne, ale skuteczne działania.

Krok 2: Ocena skali porażenia. Gdy zauważymy mszyce, warto określić, czy mamy do czynienia jedynie z niewielkimi wysepkami szkodnika, czy już z masowym zasiedleniem. W przypadku kilku liści czy pędów wystarczą zwykle metody mechaniczne (zmywanie wodą, usuwanie porażonych fragmentów) oraz naturalne opryski. Przy dużej liczebności konieczne może być rozważenie bardziej zdecydowanych kroków.

Krok 3: Wdrożenie metod ekologicznych i mechanicznych. Na początku sezonu, gdy mszyce dopiero zaczynają się rozmnażać, sprawdzają się opryski z wyciągów roślinnych i mydła potasowego, połączone ze zmywaniem owadów wodą i wycinaniem najsilniej uszkodzonych pędów. Zabiegi należy powtarzać kilkukrotnie, obserwując reakcję populacji mszyc.

Krok 4: Dbanie o kondycję krzewów. Równolegle z bezpośrednim zwalczaniem szkodnika trzeba zadbać o jak najlepsze warunki dla roślin: odpowiednie nawożenie (bez nadmiaru azotu), nawadnianie w czasie suszy, uzupełniające cięcie prześwietlające. Silny, dobrze odżywiony krzew łatwiej znosi okresowy atak mszyc i szybciej regeneruje uszkodzenia.

Krok 5: Decyzja o ewentualnym użyciu środków chemicznych. Jeżeli mimo zastosowania metod naturalnych i mechanicznych populacja mszyc nadal rośnie, a rośliny są wyraźnie osłabione, można sięgnąć po zarejestrowane insektycydy. Przed zabiegiem należy dokładnie przeczytać etykietę preparatu, zachować okres karencji i wykonać oprysk w warunkach minimalizujących zagrożenie dla środowiska.

Krok 6: Podsumowanie sezonu i wnioski. Po zakończeniu wegetacji warto przeanalizować przebieg ochrony: kiedy pojawiły się pierwsze mszyce, które metody zadziałały najlepiej, jak reagowały rośliny. Na tej podstawie można w kolejnym roku lepiej dobrać termin pierwszych lustracji, wzmocnić profilaktykę i szybciej reagować na zagrożenie.

Inne ciekawostki o mszycach porzeczkowych i ich roli w ekosystemie

Mszyce, mimo że postrzegane są przede wszystkim jako szkodniki, pełnią także określoną rolę w ekosystemie. Stanowią ważne źródło pokarmu dla licznych gatunków owadów drapieżnych, ptaków owadożernych i pająków. W ogrodzie, w którym utrzymuje się wysoka bioróżnorodność, mszyce rzadko doprowadzają do całkowitego zniszczenia upraw – są zwykle utrzymywane w ryzach przez naturalnych wrogów.

Ciekawym zjawiskiem jest współpraca mszyc z mrówkami. Mrówki chętnie „hodują” mszyce, korzystając z wydzielanej przez nie spadzi jako źródła cukrów. W zamian bronią kolonie mszyc przed drapieżnikami, przenoszą je na nowe pędy czy rośliny i pomagają im przetrwać niesprzyjające warunki. Dla ogrodnika oznacza to, że liczne mrówki na porzeczkach lub w ich pobliżu mogą być sygnałem wysokiego zagrożenia ze strony mszyc.

Interesujący jest również sposób rozmnażania mszyc. W ciągu sezonu dominują formy dzieworodne, które bez zapłodnienia wydają na świat żywe larwy, co pozwala na błyskawiczne zwiększanie liczebności populacji. Dopiero jesienią pojawiają się samce, dochodzi do zapłodnienia, a samice składają jaja zimujące, odporne na niskie temperatury. Ten cykl sprawia, że nawet niewielka liczba osobników, które przeżyją niekorzystne warunki, może w kolejnym roku dać początek bardzo licznej populacji.

Nie bez znaczenia jest także wpływ odmiany porzeczki na podatność na mszyce. W praktyce zauważa się, że niektóre odmiany porzeczki czarnej czy czerwonej są rzadziej atakowane lub lepiej znoszą żerowanie szkodnika. Choć w uprawie amatorskiej wybór odmian bywa ograniczony, warto zwracać uwagę na informacje o odporności na mszyce zamieszczane w opisach szkółkarskich. Dobór odmiany o wyższej tolerancji może w dłuższej perspektywie znacząco ułatwić ochronę roślin.

Mszyce porzeczkowe są więc jednocześnie wyzwaniem i elementem naturalnego świata ogrodu. Znajomość ich biologii, cyklu rozwojowego i powiązań z innymi organizmami pozwala prowadzić ochronę bardziej świadomie – tak, aby chronić plon i zdrowie krzewów, jednocześnie nie zakłócając równowagi biologicznej i nie uzależniając się wyłącznie od chemicznych środków ochrony roślin.