Mól winoroślowy to jeden z najgroźniejszych szkodników plantacji winorośli w Europie i na świecie. Jego obecność w winnicy potrafi w krótkim czasie doprowadzić do znaczących strat w plonie, a nawet zniszczenia całych krzewów. Z jednej strony jest to owad niewielkich rozmiarów, często trudny do zauważenia na pierwszy rzut oka, z drugiej – niezwykle efektywny w uszkadzaniu kwiatostanów i jagód. Zrozumienie biologii i cyklu rozwojowego tego gatunku pozwala dobrać skuteczne metody ochrony, zarówno w uprawie towarowej, jak i w przydomowych ogrodach. Coraz większą rolę odgrywają przy tym metody ekologiczne, które ograniczają stosowanie chemicznych środków ochrony roślin, a jednocześnie pozwalają zachować zdrowie krzewów winorośli i wysoką jakość plonu.
Charakterystyka i wygląd mola winoroślowego
Mól winoroślowy (Lobesia botrana), nazywany też zwójką winoroślową, należy do rodziny zwójkowatych (Tortricidae). Jest to niewielki motyl nocny, który w stadium dorosłym nie budzi zwykle większych obaw u plantatorów – prawdziwe szkody wyrządzają bowiem jego larwy. Owad ten wyspecjalizował się w żerowaniu na winorośli, choć potrafi korzystać także z innych roślin żywicielskich, zwłaszcza gdy dostęp do winnych jagód jest ograniczony.
Dorosłe osobniki są stosunkowo małe – rozpiętość ich skrzydeł wynosi zazwyczaj od 10 do 15 mm. Przednie skrzydła są w tonacji szarobrązowej z nieregularnymi, falistymi plamami i przepaskami, które pełnią funkcję maskującą. Dzięki temu motyl zlewa się z tłem kory, pędów czy liści winorośli. Tylne skrzydła są jaśniejsze, szarobrązowe, zwykle z wyraźnym, ciemniejszym obrzeżeniem. Ciało jest smukłe, pokryte drobnymi łuskami, które nadają mu matowy wygląd.
Samice są zwykle nieco większe od samców. To one składają jaja na częściach rośliny, do których będą miały dostęp wylęgające się larwy. Jaja są bardzo drobne, owalne, spłaszczone, początkowo przejrzyste lub biało-żółte, później nieco ciemnieją. Zwykle trudno je zauważyć bez dokładnego obejrzenia rośliny.
Najważniejszym stadium z punktu widzenia szkód gospodarczych jest larwa. Gąsienice mola winoroślowego mają początkowo kolor kremowy lub zielonkawy, z ciemniejszą głową. W miarę rozwoju przybierają intensywniejszą barwę – od zielonej do zielonobrązowej, czasem z lekkim połyskiem. Długość dorosłej larwy wynosi około 10–12 mm. Larwy są ruchliwe, potrafią szybko przemieszczać się między jagodami, a za pomocą przędzy łączą owoce i kwiatostany w charakterystyczne, zbite skupiska, będące jednym z typowych objawów żerowania tego szkodnika.
Ostatnie stadium rozwojowe przed kolejną generacją dorosłych motyli to poczwarka. Poczwarka ma kolor brązowy, często znajduje się w lekkim oprzędzie w zakamarkach krzewu, pod korą, pod resztkami liści lub w szczelinach podpór i konstrukcji winnicy. Zimowanie może następować właśnie w stadium poczwarki lub larwy, zależnie od warunków klimatycznych i lokalnych uwarunkowań.
Biologia, cykl rozwojowy i warunki sprzyjające występowaniu
Mól winoroślowy jest gatunkiem ciepłolubnym. W regionach o łagodnym klimacie rozwija kilka pokoleń w ciągu roku, natomiast w chłodniejszych strefach liczba generacji może być ograniczona do dwóch. Intensywność i tempo rozwoju silnie zależą od temperatury oraz warunków pogodowych.
Wiosną, gdy średnie temperatury stale przekraczają około 10–12°C, z poczwarek zaczynają wylatywać pierwsze dorosłe osobniki. To tzw. pierwsze pokolenie, którego samice nakierowują się na pąki i młode kwiatostany. Składanie jaj odbywa się zazwyczaj na młodych częściach rośliny – pąkach kwiatowych, szypułkach, czasem na młodych liściach w pobliżu kwiatostanów. Okres inkubacji jaj trwa od kilku do kilkunastu dni, zależnie od temperatury.
Po wylęgu larwy pierwszego pokolenia żerują głównie na pąkach kwiatowych i kwiatostanach. Uszkadzają organy generatywne, co prowadzi do osypywania się zawiązków i zmniejszenia potencjalnego plonu. Po zakończeniu żerowania larwy przepoczwarczają się, a z poczwarek wylatują motyle drugiego pokolenia. W ciepłych regionach możliwe jest jeszcze trzecie, a nawet czwarte pokolenie, choć zwykle to drugie i trzecie ma największe znaczenie gospodarcze, ponieważ przypadają na okres zawiązywania i dojrzewania jagód.
Larwy kolejnych pokoleń zmieniają nieco charakter żerowania. O ile pierwsze pokolenie koncentruje się na kwiatach, o tyle drugie i trzecie pokolenie atakuje przede wszystkim zawiązki i dojrzewające jagody. Gąsienice wgryzają się w owoce, wyjadając miąższ i pestki. Zwykle łączą kilka jagód przędzą w gniazda, w których żerują i przechodzą kolejne stadia larwalne. Takie zlepione owoce są łatwe do zauważenia przy dokładnej lustracji krzewów.
Na rozwój mola winoroślowego szczególnie sprzyjają ciepłe, suche lata. Wysokie temperatury skracają czas rozwoju poszczególnych stadiów, co może zwiększać liczbę pokoleń w sezonie. Z kolei intensywne opady lub długotrwałe okresy wilgotnej pogody mogą utrudniać aktywność motyli i przeżywalność jaj oraz larw, choć nie zawsze prowadzą do całkowitego zahamowania populacji.
Warto podkreślić, że w warunkach polskich istotny jest także sposób zimowania. Owad spędza zimę zwykle jako poczwarka ukryta w zakamarkach kory, na podporach, w resztkach roślinnych. Z tego powodu ważne znaczenie ma higiena winnicy – usuwanie starych resztek i kontrola miejsc, w których szkodnik może się chronić poza sezonem wegetacyjnym.
Rozprzestrzenienie i występowanie na świecie oraz w Polsce
Mól winoroślowy jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym w strefie klimatu umiarkowanego i ciepłego, szczególnie w regionach o rozwiniętej uprawie winorośli. Tradycyjnie kojarzony jest z krajami basenu Morza Śródziemnego, gdzie od dawna stanowi najważniejszego szkodnika winnic. Wraz z rozwojem upraw winorośli oraz intensyfikacją handlu sadzonkami i owocami rozprzestrzenił się jednak na kolejne obszary Europy, Azji i obu Ameryk.
W Europie występuje w większości państw o sprzyjającym klimacie – od Hiszpanii, Włoch, Francji, Grecji, po kraje Europy Środkowej i częściowo Wschodniej. W wielu z nich jest traktowany jako szkodnik kluczowy w uprawie winorośli, a systemy ochrony roślin są w dużej mierze dostosowane do monitorowania i zwalczania właśnie tego gatunku.
W Polsce mól winoroślowy przez długi czas nie był szeroko znany ogrodnikom-amatorom, głównie ze względu na ograniczoną skalę upraw towarowych winorośli. Wraz z ocieplaniem klimatu, rosnącym zainteresowaniem winnicami i powiększaniem areału upraw, owad ten stopniowo zyskuje na znaczeniu. Spotykany jest przede wszystkim w regionach o wyjątkowo sprzyjających warunkach mikroklimatycznych – na zboczach, w rejonach o dłuższym okresie wegetacyjnym, w sąsiedztwie dużych nasadzeń winorośli.
Rozprzestrzenianie się mola winoroślowego może następować zarówno naturalnie (przeloty dorosłych motyli na krótkie i średnie odległości), jak i w wyniku działalności człowieka – wraz z materiałem szkółkarskim, skrzynkami i paletami, a nawet z owocami. Dlatego w regionach wolnych od tego szkodnika przykłada się dużą wagę do kontroli fitosanitarnej oraz stosowania zdrowego materiału nasadzeniowego.
Szkody wyrządzane przez mola winoroślowego
Skala szkód zależy od liczebności populacji, liczby pokoleń w sezonie, odmiany winorośli oraz warunków pogodowych. Larwy pierwszego pokolenia uszkadzają głównie kwiatostany. Wygryzają wnętrze pąków i kwiatów, co prowadzi do ich zasychania i opadania. Już na tym etapie możliwa jest zauważalna redukcja plonu – roślina tworzy mniejszą liczbę zdrowych zawiązków, a część kiści jest przerzedzona lub zdeformowana.
Jeszcze większe straty powodują jednak larwy kolejnych pokoleń, atakujących zawiązki i dojrzewające jagody. Ich żerowanie prowadzi do:
- bezpośredniego niszczenia tkanek owoców – wyjadanie miąższu i pestek, co skutkuje pomarszczeniem, zasychaniem lub opadaniem jagód,
- zlepiania jagód przędzą w gniazda, co utrudnia prawidłowe wietrzenie kiści i sprzyja utrzymywaniu się wilgoci,
- tworzenia ran i uszkodzeń skórki, stanowiących wrota infekcji dla patogenów grzybowych,
- obniżenia jakości surowca – zarówno pod względem wyglądu, jak i parametrów technologicznych (zawartość cukru, kwasowość, profil aromatyczny).
Szczególnie groźne jest powiązanie żerowania mola winoroślowego z rozwojem chorób grzybowych, takich jak szara pleśń (Botrytis cinerea) oraz inne zgnilizny jagód. Uszkodzone owoce są idealnym środowiskiem dla rozwoju patogenów: mają przerwaną skórkę, uwolnione soki i utrudnioną cyrkulację powietrza. W takich warunkach nawet niewielkie ogniska infekcji mogą szybko rozprzestrzenić się na całe kiście, a przy sprzyjającej pogodzie – na większą część plantacji.
W uprawach towarowych straty spowodowane przez tego szkodnika mogą sięgać kilkudziesięciu procent plonu, jeśli nie zostaną wdrożone odpowiednie metody ochrony. Dodatkowo uszkodzone jagody, nawet jeśli nie są całkowicie zniszczone, często nie nadają się do długotrwałego przechowywania ani transportu, co ma znaczenie w handlu świeżymi winogronami stołowymi. W przypadku winogron przerobowych, przeznaczonych na wino, nadmierny rozwój szarej pleśni może całkowicie zmienić profil sensoryczny wina i obniżyć jego jakość.
Monitorowanie występowania i wczesne wykrywanie
Skuteczna ochrona przed molem winoroślowym zaczyna się od systematycznego monitorowania. Wczesne wykrycie obecności szkodnika pozwala na podjęcie działań zanim populacja osiągnie poziom, przy którym dochodzi do znaczących strat.
Podstawową metodą monitoringu dorosłych osobników są pułapki feromonowe. Zawierają one atraktant naśladujący feromony płciowe samic, dzięki czemu przyciągają samce mola winoroślowego. Pułapki rozwiesza się w winnicy na początku okresu lotu pierwszego pokolenia, najczęściej wiosną, w koronach krzewów lub nieco powyżej. Regularne sprawdzanie pułapek (np. raz w tygodniu) pozwala określić termin początku lotu, szczyt aktywności, a także względną liczebność populacji.
Drugim elementem monitoringu są lustracje krzewów. Należy systematycznie przeglądać kwiatostany, zawiązki i dojrzałe owoce, zwracając uwagę na:
- zasychające pąki i kwiaty – możliwy efekt żerowania pierwszego pokolenia,
- zlepione przędzą skupiska kwiatostanów lub jagód,
- uszkodzenia na powierzchni owoców – niewielkie otwory, z których może wypływać sok,
- obecność samych gąsienic – ruchliwych, zielonkawych lub zielonobrązowych, w obrębie kiści.
Regularny monitoring jest niezbędny również w małych, amatorskich nasadzeniach. Pozwala on reagować na pierwsze sygnały obecności szkodnika prostymi metodami mechanicznymi i ekologicznymi, nie dopuszczając do wybuchu licznej populacji, której opanowanie byłoby znacznie trudniejsze.
Metody chemicznego zwalczania mola winoroślowego
W uprawach towarowych, szczególnie w dużych winnicach, stosowanie środków chemicznych bywa jednym z elementów strategii ochrony. Kluczowe znaczenie ma tu jednak precyzyjne ustalenie terminu zabiegu, dobranie odpowiedniego preparatu oraz ograniczanie liczby oprysków do koniecznego minimum.
Środki chemiczne dobiera się do stadium rozwojowego szkodnika. Najskuteczniejsze są zazwyczaj insektycydy działające na jaja i młode larwy, stosowane tuż po złożeniu jaj lub na początku wylęgu. Aby określić optymalny moment zabiegu, wykorzystuje się dane z pułapek feromonowych oraz modele rozwoju szkodnika oparte na sumach temperatur efektywnych.
W praktyce ochrony wykorzystuje się różne substancje czynne – od preparatów kontaktowych, przez żołądkowe, po środki o działaniu systemicznym lub wgłębnym. Coraz większą rolę odgrywają insektycydy selektywne, skierowane konkretnie przeciwko gąsienicom motyli, co pozwala ograniczyć negatywny wpływ na pożyteczne organizmy w winnicy (np. pasożytnicze błonkówki, drapieżne roztocza).
Przy stosowaniu chemicznych środków ochrony istotne jest:
- przestrzeganie okresów karencji – szczególnie ważne w przypadku winogron stołowych,
- zmienianie grup chemicznych substancji czynnych w kolejnych sezonach lub kolejnych zabiegach, aby ograniczyć ryzyko uodpornienia się szkodnika,
- dostosowanie zabiegów do faktycznej presji szkodnika – unikanie rutynowego, nadmiernego opryskiwania,
- wykonywanie zabiegów w czasie ograniczonej aktywności owadów zapylających, najlepiej wieczorem.
Choć chemiczne zwalczanie bywa skuteczne, współczesne podejście w wielu regionach winiarskich zakłada włączanie go jedynie jako jeden z elementów integrowanej ochrony roślin, obok metod biologicznych, agrotechnicznych i ekologicznych. Pozwala to obniżyć ogólne zużycie pestycydów i utrzymać większą bioróżnorodność w winnicy.
Zwalczanie ekologiczne i biologiczne
Ekologiczne i biologiczne metody ograniczania populacji mola winoroślowego zyskują znaczenie zarówno w certyfikowanych gospodarstwach ekologicznych, jak i w tradycyjnych winnicach, które chcą aktualizować swoje praktyki w kierunku zrównoważonej produkcji. Celem jest zmniejszenie presji szkodnika bez nadmiernego obciążania środowiska i bez ryzyka pozostałości chemicznych w owocach.
Mating disruption – dezorientacja samców
Jedną z najbardziej rozpowszechnionych i skutecznych metod jest stosowanie techniki dezorientacji samców (mating disruption). Polega ona na rozmieszczaniu w winnicy specjalnych dyspenserów wydzielających feromony płciowe, podobne do tych, które emitują samice mola winoroślowego. W efekcie samce mają trudności z odnalezieniem faktycznych samic, co prowadzi do zmniejszenia liczby zapłodnionych jaj i ograniczenia populacji w kolejnym pokoleniu.
Skuteczność tej metody jest najwyższa w winnicach o odpowiednio dużej powierzchni i stosunkowo izolowanych od niechronionych nasadzeń (aby nie dochodziło do masowego nalotu szkodnika z zewnątrz). Mating disruption jest przyjazna dla środowiska, nie szkodzi pożytecznym owadom i może być skuteczna przez cały sezon wegetacyjny, jeśli dyspensery są rozmieszczone w odpowiedniej gęstości i regularnie odnawiane.
Biologiczne insektycydy i naturalni wrogowie
W zwalczaniu larw mola winoroślowego szerokie zastosowanie ma preparat na bazie bakterii Bacillus thuringiensis (Bt). Jest to biologiczny insektycyd zawierający toksyny białkowe, które po spożyciu przez gąsienice uszkadzają ich przewód pokarmowy, prowadząc do śmierci. Skuteczność preparatu zależy od kilku czynników:
- terminu zastosowania – najkorzystniej jest opryskiwać w momencie wylęgu młodych larw, zanim wnikną głęboko w jagody,
- dokładności pokrycia roślin cieczą roboczą,
- warunków pogodowych – zbyt intensywne opady po zabiegu mogą spłukać preparat.
Duże znaczenie ma także ochrona i wspieranie naturalnych wrogów mola winoroślowego. W środowisku winnicy występuje szereg pożytecznych organizmów, które mogą ograniczać populację tego szkodnika: pasożytnicze błonkówki składające jaja w larwach lub poczwarkach, drapieżne pluskwiaki, chrząszcze, a nawet pająki polujące na dorosłe motyle. Utrzymywanie bogatej roślinności towarzyszącej (pasów kwietnych, zadrzewień, żywopłotów) sprzyja występowaniu tych sprzymierzeńców.
Metody agrotechniczne i mechaniczne
Oprócz metod stricte biologicznych ważną rolę odgrywają zabiegi agrotechniczne i mechaniczne. Należą do nich m.in.:
- usuwanie i niszczenie porażonych kwiatostanów oraz kiści – zwłaszcza w małych nasadzeniach, gdzie ręczne wycinanie i wynoszenie uszkodzonych części roślin jest wykonalne,
- utrzymywanie czystości w winnicy – usuwanie resztek roślinnych, zaschniętych kiści, chwastów pod krzewami, które mogą stanowić schronienie dla stadiów zimujących,
- prawidłowe cięcie i prowadzenie krzewów – zapewnienie dobrej przewiewności koron, co utrudnia rozwój szkodnika i towarzyszących mu chorób grzybowych,
- stosowanie podpór i konstrukcji, które łatwo utrzymać w czystości – ograniczanie zakamarków sprzyjających zimowaniu poczwarek.
W winnicach amatorskich i ekologicznych coraz częściej stosuje się połączenie różnych metod: monitoringu feromonowego, pojedynczych oprysków preparatami biologicznymi, ręcznego usuwania gniazd larwalnych oraz zabiegów agrotechnicznych. Taka strategia pozwala znacząco obniżyć presję szkodnika bez uciekania się do intensywnej chemizacji.
Odporność odmian winorośli i znaczenie wyboru stanowiska
Choć mól winoroślowy może atakować liczne odmiany winorośli, ich podatność może się różnić. Niektóre odmiany, zwłaszcza te o bardzo zwartym, ścisłym ułożeniu jagód w kiści, sprzyjają utrzymywaniu się wysokiej wilgotności wewnątrz kiści i dłuższemu przebywaniu larw w gniazdach. Jednocześnie takie kiście są bardziej narażone na rozwój szarej pleśni po uszkodzeniu przez gąsienice.
Odmiany o luźniejszej strukturze kiści, z nieco większym rozstawem jagód, mogą być mniej podatne na gwałtowny rozwój ognisk chorób po żerowaniu larw. Nie oznacza to całkowitej odporności, ale w praktyce często obserwuje się mniejsze nasilenie szkód przy podobnej presji szkodnika.
Znaczenie ma także wybór odpowiedniego stanowiska pod winnicę. Stoki o dobrej cyrkulacji powietrza, nasłonecznione, z umiarkowanie żyznymi glebami sprzyjają zdrowemu wzrostowi krzewów i szybszemu obsychaniu liści i kiści po opadach. Dzięki temu, nawet jeśli dojdzie do uszkodzeń przez mola winoroślowego, ryzyko rozwoju wtórnych infekcji grzybowych jest mniejsze. Natomiast stanowiska z zastojami wilgoci, mgłami porannymi i słabą przewiewnością sprzyjają zarówno szkodnikowi, jak i chorobom, zwiększając ogólne ryzyko strat.
Inne rośliny żywicielskie i znaczenie krajobrazu
Choć podstawową rośliną żywicielską mola winoroślowego jest winorośl, szkodnik ten może korzystać również z innych gatunków, zwłaszcza w sytuacji, gdy podstawowe źródło pokarmu jest ograniczone. W literaturze wskazuje się m.in. niektóre dzikie krzewy i byliny, których owoce lub kwiatostany mogą być czasowo zasiedlane przez larwy.
Obecność alternatywnych roślin żywicielskich w sąsiedztwie winnicy może mieć dwojakie znaczenie. Z jednej strony pozwala szkodnikowi przetrwać okresy niekorzystne dla winorośli lub rozprzestrzeniać się w krajobrazie. Z drugiej strony odpowiednio zaprojektowany krajobraz (z bogatą roślinnością, miedzami, zadrzewieniami) sprzyja także licznym naturalnym wrogom mola winoroślowego. Dlatego współczesne podejście do ochrony roślin uwzględnia nie tylko samą plantację, ale również otaczające ją środowisko – pola, sady, zarośla i łąki.
W praktyce korzystne bywa tworzenie pasów kwietnych i stref buforowych, które dostarczają nektaru, pyłku i schronienia dla pożytecznych owadów. Odpowiednia kompozycja roślin może zwiększyć obecność drapieżców i pasożytów mola winoroślowego, przyczyniając się do naturalnego ograniczania jego populacji w dłuższej perspektywie.
Znaczenie integrowanej ochrony roślin w walce z molem winoroślowym
Doświadczenia wielu regionów winiarskich na świecie wskazują, że najskuteczniejsza i najbardziej zrównoważona w czasie jest integrowana ochrona przed molem winoroślowym. Oznacza to łączenie różnych metod – chemicznych, biologicznych, agrotechnicznych – w spójny system, który uwzględnia zarówno skuteczność zwalczania, jak i ochronę środowiska oraz ekonomię produkcji.
Podstawowe elementy takiego podejścia to:
- regularny monitoring za pomocą pułapek feromonowych i lustracji krzewów,
- ustalanie progów ekonomicznej szkodliwości – zabiegi wykonuje się tylko wtedy, gdy spodziewane straty przekroczą koszty ochrony,
- preferowanie metod ekologicznych i biologicznych (mating disruption, preparaty Bt, wspieranie naturalnych wrogów),
- precyzyjne i ograniczone stosowanie chemicznych środków ochrony, tylko wtedy, gdy pozostałe metody są niewystarczające,
- dbałość o higienę winnicy, właściwe cięcie, prowadzenie i nawadnianie krzewów,
- uwzględnianie specyfiki odmian i lokalnego mikroklimatu przy planowaniu zabiegów.
Tak zaprojektowany system nie tylko ogranicza szkody powodowane przez mola winoroślowego, ale również zmniejsza ryzyko powstawania odporności na środki ochrony, pozwala utrzymać korzystną strukturę biologiczną winnicy i sprzyja długofalowej stabilności produkcji. W efekcie możliwe jest osiągnięcie wysokiej jakości owoców przy jednoczesnym ograniczeniu negatywnego wpływu na środowisko naturalne.
