Karaczan wschodni to jeden z najgroźniejszych szkodników występujących w magazynach żywności, zakładach przetwórstwa oraz obiektach gastronomicznych. Jego obecność wiąże się nie tylko z ryzykiem strat ekonomicznych, lecz także z zagrożeniem sanitarnym i epidemiologicznym. Poznanie biologii, zwyczajów oraz skutecznych metod zwalczania tego owada jest kluczowe dla utrzymania higieny, bezpieczeństwa żywności i dobrego wizerunku przedsiębiorstwa.
Charakterystyka i wygląd karaczana wschodniego
Karaczan wschodni (Blatta orientalis) należy do rzędu karaczanów i jest blisko spokrewniony z karaczanem prusakiem, jednak różni się od niego wielkością, preferencjami środowiskowymi oraz zachowaniem. Uznawany jest za gatunek synantropijny, co oznacza, że jego cykl życiowy jest ściśle powiązany z obecnością człowieka i tworzonym przez niego środowiskiem. Najczęściej zasiedla obiekty, w których występuje stały dostęp do wody, resztek pokarmowych oraz ciemne, trudno dostępne kryjówki.
Dorosłe osobniki karaczana wschodniego są stosunkowo duże – ich długość ciała zazwyczaj mieści się w przedziale od 20 do 30 mm. Ciało ma barwę ciemnobrunatną do niemal czarnej, błyszczącą, z wyraźnie zaznaczoną głową, tułowiem i odwłokiem. Samce są z reguły smuklejsze i posiadają lepiej wykształcone pokrywy skrzydłowe, sięgające mniej więcej do 2/3 długości odwłoka. Samice są cięższe, bardziej masywne, a ich skrzydła są szczątkowe i nie zakrywają całego odwłoka.
Karaczan wschodni nie lata, a jedynym środkiem lokomocji jest szybki bieg, umożliwiający sprawne przemieszczanie się po różnego rodzaju powierzchniach, w tym ścianach o chropowatej strukturze. Owad jest aktywny głównie nocą – dzień spędza w kryjówkach, takich jak szczeliny w ścianach, podłogach, kanały instalacyjne, okolice rur, przewodów oraz konstrukcji urządzeń, w których panuje podwyższona wilgotność i wyższa temperatura.
Charakterystyczną cechą tego gatunku jest silny, specyficzny zapach, który może być wyczuwalny w miejscach silnie zasiedlonych. Zapach pochodzi z wydzielin gruczołów oraz zanieczyszczonych odchodami powierzchni. Stanowi to istotną wskazówkę przy ocenie stopnia infestacji oraz lokalizacji siedlisk szkodnika.
Cykl rozwojowy karaczana wschodniego przebiega z przeobrażeniem niezupełnym. Samice składają jaja w formie ootek, czyli podłużnych, twardych pakietów zawierających kilkanaście do kilkudziesięciu jaj. Ooteka ma długość około 10 mm, jest ciemnobrązowa i lekko połyskująca. Samica nosi ją przez pewien czas, a następnie ukrywa w szczelinach, pod elementami wyposażenia, w magazynach czy kanałach technicznych. W warunkach sprzyjających środowiskowo z ooteki po około 30–60 dniach wylęgają się larwy (nimfy), które z wyglądu przypominają miniatury osobników dorosłych, lecz pozbawione są w pełni rozwiniętych skrzydeł.
Nimfy przechodzą serię linień, stopniowo rosnąc i nabierając cech typowych dla dorosłych karaczanów. Cały cykl rozwojowy, od jaja do imago, może trwać od kilku miesięcy do nawet roku, w zależności od warunków temperaturowo-wilgotnościowych oraz dostępności pożywienia. W magazynach żywności, gdzie utrzymywana jest stosunkowo stabilna temperatura oraz stały dopływ materii organicznej, rozwój ten może przebiegać szybciej, co sprzyja gwałtownemu rozprzestrzenianiu populacji.
Biologia, zwyczaje i wymagania środowiskowe
Karaczan wschodni jest organizmem typowo nocnym. W ciągu dnia przebywa w kryjówkach, często w grupach, a jego aktywność żerowa zaczyna się po zgaszeniu światła i wyciszeniu otoczenia. To wtedy opuszcza schronienia i poszukuje źródeł pożywienia oraz wody. Aktywność nocna ma znaczenie obronne – w ciemnościach owad jest mniej narażony na obserwację i zwalczanie.
Gatunek ten preferuje środowiska o podwyższonej wilgotności i umiarkowanej lub wyższej temperaturze. Najczęściej spotykany jest w pobliżu odpływów kanalizacyjnych, w piwnicach, podziemiach, tunelach technicznych, w węzłach cieplnych oraz we wszelkich pomieszczeniach, gdzie występuje wilgoć i resztki substancji organicznych. W magazynach żywności chętnie bytują w pobliżu chłodni, pomieszczeń z myjniami, zlewami, a także w strefach odbioru i wydawania towaru, gdzie łatwo o rozsypane surowce lub zanieczyszczone opakowania.
Karaczan wschodni jest wszystkożernym saprofagiem. Odżywia się zarówno produktami spożywczymi przeznaczonymi dla ludzi i zwierząt, jak i odpadkami, papierem, tekturą, klejami, a nawet materiałami organicznymi o niskiej wartości odżywczej. W warunkach skrajnego niedostatku pokarmu może przejawiać skłonności do kanibalizmu, atakując słabsze lub uszkodzone osobniki własnego gatunku. Tak duża elastyczność pokarmowa jest jednym z powodów, dla których tak trudno jest w sposób trwały wyeliminować populacje karaczanów z obiektów magazynowych.
Owady te potrafią przemieszczać się na znaczne odległości w obrębie jednego kompleksu budynków, wykorzystując kanały wentylacyjne, szczeliny konstrukcyjne, przestrzenie techniczne, szachty instalacyjne i dylatacje. Nierzadko kolonizują całe ciągi technologiczne – od magazynów surowcowych, przez hale produkcyjne, aż po pomieszczenia socjalne pracowników. Kluczowym czynnikiem sprzyjającym ekspansji jest brak systematycznej kontroli oraz zaniechania w zakresie higieny i konserwacji technicznej obiektu.
Karaczan wschodni wykazuje przy tym pewną odporność na niekorzystne warunki środowiskowe. Potrafi znosić okresowe niedostatki pożywienia, obniżoną temperaturę oraz krótkotrwałe przesuszenie. Dzięki temu łatwo przetrzymuje krótkie przerwy w produkcji, remonty czy czasowe wstrzymanie dostaw żywności, a po ponownym uruchomieniu działalności firmy szybko odtwarza liczebność populacji.
Szkody powodowane przez karaczana wschodniego w magazynach żywności
Obecność karaczanów w magazynach żywności niesie ze sobą wielowymiarowe konsekwencje. W pierwszym rzędzie są to szkody materialne – uszkodzenie towarów, opakowań oraz infrastruktury. Karaczany zanieczyszczają produkty spożywcze odchodami, wylinkami, martwymi ciałami, a także wydzielinami gruczołów. Zanieczyszczenia te prowadzą do obniżenia jakości handlowej towaru oraz jego dyskwalifikacji zdrowotnej. W przypadku żywności przeznaczonej do bezpośredniego spożycia obecność owadów lub ich pozostałości jest nieakceptowalna i może skutkować koniecznością utylizacji całych partii produktów.
Karaczan wschodni może również uszkadzać opakowania – szczególnie z tektury, papieru czy cienkich tworzyw sztucznych. Podgryzanie kartonów, etykiet, przekładek czy materiałów opakowaniowych nie tylko wpływa na estetykę i funkcjonalność, ale ułatwia dostęp do zawartości innym szkodnikom, takim jak molom magazynowym czy gryzoniom. Dodatkowo odchody i wydzieliny pozostawione na powierzchni opakowań mogą być źródłem nieprzyjemnego zapachu, trudnego do usunięcia nawet po mechanicznym oczyszczeniu.
Najpoważniejsze zagrożenie stanowi jednak aspekt sanitarny. Karaczany są rezerwuarem licznych patogenów – bakterii, wirusów, grzybów i pasożytów. Na powierzchni ciała, w przewodzie pokarmowym oraz w odchodach mogą przenosić m.in. bakterie z rodzaju Salmonella, Escherichia, Shigella, a także różne gatunki grzybów pleśniowych. W sprzyjających warunkach mikroorganizmy te mogą przedostawać się na powierzchnie produkcyjne, do surowców i gotowych produktów, zwiększając ryzyko zatruć pokarmowych oraz psucia się żywności.
Niebagatelne znaczenie ma również fakt, że alergeny karaczanów – fragmenty chitynowego pancerza, wydzieliny, ślina – mogą wywoływać reakcje alergiczne u wrażliwych osób. Objawy te to między innymi pokrzywki skórne, nieżyt nosa, kaszel, a w skrajnych przypadkach zaostrzenie przebiegu astmy. W obiektach zatrudniających większą liczbę pracowników obecność karaczanów może więc przekładać się także na problemy zdrowotne personelu.
Z punktu widzenia ekonomicznego obecność karaczana wschodniego w magazynach żywności może prowadzić do poważnych strat finansowych. Są to koszty bezpośrednie, takie jak: utylizacja zanieczyszczonych partii towaru, dodatkowe zabiegi dezynsekcji, naprawy infrastruktury, ale również koszty pośrednie – utrata zaufania klientów, ryzyko kar administracyjnych, negatywne wyniki audytów jakościowych oraz możliwe konsekwencje prawne. W branżach objętych systemami jakości, takimi jak HACCP, IFS, BRC czy ISO, wykrycie karaczanów może skutkować zawieszeniem lub cofnięciem certyfikatu, a w konsekwencji ograniczeniem dostępu do rynku.
Gdzie najczęściej spotyka się karaczana wschodniego
Karaczan wschodni preferuje lokalizacje o wysokiej wilgotności i ograniczonym dostępie światła. W strukturze typowego zakładu lub magazynu żywności można wyróżnić kilka szczególnie narażonych stref. Pierwszą z nich są piwnice, podziemia oraz pomieszczenia techniczne – tam, gdzie przebiegają rury ciepłownicze, kanalizacyjne i wodociągowe. Ciepło instalacji oraz ewentualne nieszczelności sprzyjają tworzeniu się wilgotnych nisz, idealnych do rozwoju populacji karaczanów.
Drugim obszarem wysokiego ryzyka są strefy przyjęć towarów oraz rampy rozładunkowe. Zanieczyszczone środki transportu, palety, kartony i kontenery mogą stanowić wektor zawleczenia owadów z zewnątrz. Karaczany są w stanie ukryć się w szczelinach palet, falach tektury, w zakamarkach kontenerów transportowych, a następnie wydostać się już na terenie magazynu. Brak regularnej kontroli tych stref ułatwia ich niezauważalne wniknięcie do wnętrza obiektu.
Kolejną kategorią są pomieszczenia związane z przygotowaniem posiłków lub przetwórstwem żywności, jak kuchnie zakładowe, gastronomia przyzakładowa, stołówki pracownicze czy pomieszczenia socjalne. Obecność resztek jedzenia, wilgotne podłogi, przestrzenie pod urządzeniami oraz intensywna eksploatacja sprawiają, że są to miejsca szczególnie narażone. Karaczany mogą przemieszczać się z tych pomieszczeń do magazynów i odwrotnie, tworząc rozległy system siedlisk.
W magazynach wysokiego składowania owady często wybierają dolne poziomy regałów, okolice ścian, narożniki, miejsca trudno dostępne dla personelu sprzątającego. Szczeliny pod listwami przypodłogowymi, uszkodzone posadzki, niewłaściwie uszczelnione przejścia instalacji przez ściany czy posadzki – wszystkie te elementy sprzyjają tworzeniu miejsc schronienia. W wielu przypadkach karaczan wschodni może też bytować w pobliżu urządzeń chłodniczych, gdzie kondensująca się para wodna zapewnia stały dostęp do wilgoci.
Nie można także pominąć systemów kanalizacyjnych i odwodnień. Studzienki, kratki ściekowe, syfony, kolektory i inne elementy infrastruktury odprowadzającej ścieki stanowią doskonałe środowisko dla karaczanów, które wykorzystują je jako korytarze komunikacyjne pomiędzy różnymi częściami budynku. Brak regularnego czyszczenia, dezynfekcji i kontroli tych elementów sprawia, że często są one głównym źródłem infestacji.
Metody zwalczania karaczana wschodniego
Zwalczanie karaczana wschodniego w magazynach żywności wymaga podejścia kompleksowego, łączącego działania profilaktyczne, techniczne, sanitarne oraz chemiczne. Kluczem do sukcesu jest wdrożenie systemu zarządzania szkodnikami opartego na zasadach integrowanej ochrony (IPM – Integrated Pest Management). Zakłada on nie tylko eliminację już istniejącej populacji, lecz przede wszystkim ograniczenie warunków umożliwiających jej rozwój.
Podstawowym działaniem jest dbałość o wysoki poziom higieny. Obejmuje to regularne sprzątanie powierzchni, usuwanie okruchów i resztek żywności, szybkie likwidowanie wycieków wody oraz utrzymywanie porządku w strefie przyjęć i wydań towarów. Szczególną uwagę należy zwrócić na trudno dostępne miejsca – pod regałami, maszynami, w narożnikach, za urządzeniami chłodniczymi. Systematyczne mycie i odkażanie podłóg, ścian, a także elementów wyposażenia ogranicza dostęp do pożywienia i kryjówek.
Równolegle konieczne jest uszczelnienie budynku i infrastruktury technicznej. Należy zidentyfikować i zabezpieczyć wszystkie potencjalne drogi wnikania karaczanów: szczeliny w posadzkach, nieszczelności przy przepustach rur i kabli, uszkodzenia ścian, nieprawidłowo zamykane drzwi i okna, kratki wentylacyjne bez siatek ochronnych. Wymiana lub naprawa zniszczonych elementów, montaż listew, uszczelniaczy i siatek znacząco ogranicza możliwości rozprzestrzeniania się owadów.
Następnie wdraża się monitoring obecności szkodnika. Stosuje się specjalne pułapki lepowe lub pułapki feromonowe, rozmieszczone w kluczowych punktach obiektu – w pobliżu wejść, w strefach wilgotnych, przy kanałach technicznych, pod regałami. Regularne odczyty z pułapek pozwalają ustalić skalę infestacji, kierunki przemieszczania się karaczanów oraz identyfikować nowe ogniska zasiedlenia. Dane te są niezbędne do zaplanowania skutecznych zabiegów zwalczających.
Jeżeli analiza wskaże na obecność karaczanów, wdraża się metody dezynsekcji. W obiektach magazynowych często stosuje się żele owadobójcze, nakładane punktowo w miejscach bytowania i przemieszczania się szkodników. Preparaty te zawierają substancje czynne o opóźnionym działaniu, dzięki czemu osobniki po ich spożyciu wracają do kryjówek, gdzie giną, a ich ciała mogą zostać zjedzone przez inne karaczany, co wzmacnia efekt biobójczy. Tego typu metoda jest uważana za stosunkowo bezpieczną dla żywności, jeśli preparaty są aplikowane zgodnie z zaleceniami producenta i zasadami dobrej praktyki.
W przypadku silnych infestacji stosuje się opryski lub zamgławianie przestrzeni odpowiednimi insektycydami. Wymaga to jednak szczegółowego zaplanowania – najpierw należy usunąć lub zabezpieczyć żywność, wyłączyć urządzenia wrażliwe, a także zapewnić bezpieczeństwo personelu. Po wykonaniu zabiegów konieczne są wietrzenie pomieszczeń oraz dokładne sprzątanie, zgodnie z wytycznymi producenta danego preparatu. Ze względu na to, że karaczany mogą rozwijać odporność na niektóre substancje czynne, ważne jest rotowanie środków oraz konsultacja z profesjonalną firmą DDD.
Zwalczanie ekologiczne i profilaktyka przyjazna dla środowiska
Coraz większe znaczenie w zarządzaniu szkodnikami mają metody uznawane za bardziej przyjazne dla środowiska i bezpieczne dla produktów spożywczych. W kontekście karaczana wschodniego w magazynach żywności podstawą jest ograniczenie stosowania agresywnych insektycydów na rzecz rozwiązań zintegrowanych, opartych na zapobieganiu oraz monitoringu.
Jednym z filarów ekologicznego podejścia jest bardzo dokładna higiena obiektu. Systematyczne utrzymywanie czystości ogranicza zasoby pokarmowe karaczanów, przez co kolonie stają się mniej liczne i bardziej podatne na metody mechaniczne oraz punktowe zabiegi chemiczne. Regularne mycie przy użyciu środków czyszcząco-dezynfekujących o możliwie niskiej toksyczności, lecz wysokiej skuteczności biobójczej, pozwala jednocześnie redukować liczebność patogenów roznoszonych przez szkodniki.
Istotne znaczenie mają działania konstrukcyjne, takie jak odpowiednia hermetyzacja systemów kanalizacyjnych i wentylacyjnych, montaż syfonów zwrotnych, stosowanie kratek ochronnych z drobną siatką oraz usuwanie miejsc gromadzenia się wilgoci. Wdrożenie poprawnej wentylacji, naprawy nieszczelnych rur, izolacja przewodów oraz usunięcie zastoin wody pozwalają na znaczne obniżenie atrakcyjności środowiska dla karaczanów.
W ramach ekologicznego zwalczania dopuszcza się użycie pułapek mechanicznych i lepowych, które nie wprowadzają do środowiska żadnych substancji chemicznych. Pułapki te, umieszczone w strategicznych miejscach, pozwalają nie tylko redukować liczebność owadów, ale również na bieżąco kontrolować sytuację w obiekcie. Regularna wymiana wkładów oraz dokładne dokumentowanie wyników ułatwia wczesne wykrywanie ewentualnych wzrostów populacji.
W niektórych przypadkach można korzystać z preparatów opartych na składnikach mniej uciążliwych dla środowiska, np. związków o krótszym okresie półtrwania w środowisku lub o niższej toksyczności wobec organizmów niebędących celem zabiegu. Wciąż jednak konieczne jest ścisłe przestrzeganie przepisów dotyczących stosowania środków biobójczych i dopuszczeń do użycia w otoczeniu żywności. Wiele firm decyduje się na współpracę z wyspecjalizowanymi podmiotami, które potrafią dobrać preparaty zgodne z polityką zrównoważonego rozwoju przedsiębiorstwa.
Warto podkreślić, że ekologiczne zwalczanie nie oznacza całkowitej rezygnacji z chemii, lecz raczej przemyślane, oszczędne i precyzyjne jej użycie. Stosowanie żeli punktowych o ograniczonym zasięgu, alternatywne formy dezynsekcji (np. miejscowe traktowanie gorącą parą wodną) czy wykorzystanie różnic temperatur (chłodnie, mroźnie) to przykłady podejścia redukującego odsetek substancji chemicznych w środowisku magazynowym.
Jak skutecznie zapobiegać ponownemu pojawieniu się karaczanów
Usunięcie aktualnej populacji karaczanów wschodnich jest jedynie pierwszym etapem skutecznej ochrony magazynu. Bez wdrożenia długofalowych działań prewencyjnych infestacja może szybko powrócić. Dlatego w każdej strategii powinien znaleźć się dokładny plan zapobiegania ponownemu zasiedleniu obiektu.
Podstawą działań prewencyjnych jest opracowanie i wdrożenie procedur higienicznych, uwzględniających harmonogram sprzątania, zakres odpowiedzialności personelu, sposób postępowania z odpadami, a także standardy czystości w poszczególnych strefach. Personel magazynowy i produkcyjny musi być odpowiednio przeszkolony, aby rozpoznawać pierwsze objawy obecności karaczanów, takie jak odchody, wylinki, nieprzyjemny zapach czy same osobniki widoczne np. po włączeniu światła w nocy.
Istotną rolę odgrywa systematyczna kontrola towarów przyjmowanych do magazynu. Dotyczy to przede wszystkim opakowań zbiorczych, palet, kontenerów oraz środków transportu. Zaleca się okresowe inspekcje wnętrz pojazdów, ramp rozładunkowych, stref przeładunkowych, a w razie stwierdzenia śladów obecności szkodników – natychmiastowe podjęcie działań dezynsekcyjnych, zanim owady przedostaną się głębiej do obiektu.
Skuteczna profilaktyka wymaga także dbałości o właściwe składowanie produktów. Towary nie powinny być przechowywane bezpośrednio na posadzce, lecz na regałach lub paletach z zachowaniem odstępu od ścian. Umożliwia to łatwiejszą kontrolę wizualną oraz sprzątanie pod i za regałami. Rotacja zapasów według zasady FIFO (first in, first out) ogranicza czas przechowywania, a tym samym zmniejsza ryzyko długotrwałego zasiedlenia jednej partii towaru przez szkodniki.
W planie prewencji powinien znaleźć się stały system monitoringu, obejmujący regularne odczyty z pułapek, okresowe przeglądy budynku, inspekcje kanałów technicznych i kanalizacyjnych. Wyniki monitoringu warto dokumentować w sposób umożliwiający analizę długoterminowych trendów, co pozwala na wczesne wykrycie narastających problemów i odpowiednio szybkie reagowanie.
Inne ciekawe informacje o karaczanie wschodnim
Karaczan wschodni, choć uznawany za groźnego szkodnika, jest również przykładem niezwykłej odporności i przystosowania do życia w środowisku tworzonym przez człowieka. Jego sukces ewolucyjny wynika z połączenia wielu cech: szerokiej tolerancji pokarmowej, stosunkowo szybkiego cyklu rozwojowego, zdolności do ukrywania się w mikroszczelinach budynków oraz umiejętności przetrwania w niekorzystnych warunkach. To właśnie te cechy sprawiają, że jego całkowita eliminacja bywa trudna, a działania muszą być prowadzone systematycznie i wielotorowo.
Interesujący jest także aspekt komunikacji chemicznej w kolonii karaczanów. Owady te wykorzystują feromony do oznaczania ścieżek, miejsc kryjówek oraz zasobów pokarmowych. Zapachowe ślady pozostawiane na podłożu pomagają innym osobnikom odnaleźć drogę do źródeł jedzenia czy bezpiecznych schronień. Zjawisko to ma znaczenie praktyczne – w miejscach intensywnego żerowania i gromadzenia się karaczanów można obserwować wyraźną koncentrację osobników oraz charakterystyczny, nieprzyjemny aromat.
Ciekawostką jest wysoka odporność karaczanów na niektóre substancje toksyczne i zdolność rozwijania oporności na insektycydy. Niewłaściwe, zbyt częste i jednostronne stosowanie środków chemicznych może prowadzić do wyselekcjonowania osobników odpornych, co w kolejnych pokoleniach utrudnia skuteczne zwalczanie. Dlatego zaleca się prowadzenie zabiegów zgodnie z zaleceniami specjalistów, z rotacją substancji czynnych oraz wykorzystaniem różnych mechanizmów działania insektycydów.
Karaczany są również obiektem badań naukowych, m.in. w kontekście mechanizmów odporności na choroby, budowy pancerza chitynowego czy neurofizjologii. Niektóre badania sugerują, że w ich tkankach i wydzielinach obecne są związki o potencjalnych właściwościach przeciwdrobnoustrojowych. Choć dla przeciętnego użytkownika magazynu żywności karaczan pozostaje przede wszystkim zagrożeniem, w laboratoriach bywa traktowany jako cenne źródło informacji biologicznej.
W warunkach naturalnych karaczan wschodni występował pierwotnie przede wszystkim w cieplejszych regionach świata, jednak rozwój infrastruktury miejskiej, globalny transport towarów oraz rosnąca gęstość zabudowy umożliwiły mu rozprzestrzenienie się także w strefach klimatu umiarkowanego. Współcześnie spotykany jest w wielu krajach, szczególnie w miastach, gdzie zabudowa zapewnia mu stabilne schronienie przez cały rok. To pokazuje, jak istotne jest uwzględnianie tego szkodnika w planach zarządzania budynkami, niezależnie od szerokości geograficznej.
Na tle innych przedstawicieli swojej grupy karaczan wschodni wyróżnia się preferencją do chłodniejszych i bardziej wilgotnych miejsc niż np. prusak. O ile prusak częściej zasiedla wyższe kondygnacje budynków, instalacje kuchenne i ciepłe pomieszczenia, o tyle karaczan wschodni dominuje w piwnicach, magazynach, halach produkcyjnych, gdzie utrzymuje się umiarkowanie wysoka temperatura i znaczna wilgotność. W praktyce jednak oba gatunki mogą współwystępować, co dodatkowo komplikuje działania zwalczające.
Podkreślenia wymaga także rola edukacji w skutecznej walce z karaczanem wschodnim. Nawet najlepsze technologie, preparaty chemiczne i rozwiązania konstrukcyjne nie przyniosą trwałego efektu, jeśli pracownicy nie będą świadomi znaczenia codziennych nawyków higienicznych, wczesnego zgłaszania problemów oraz konsekwentnego przestrzegania procedur. Połączenie wiedzy, odpowiedzialności personelu oraz profesjonalnego nadzoru nad systemem ochrony przed szkodnikami daje największą szansę na utrzymanie magazynów żywności wolnych od karaczanów.
