Kaczka Khaki Campbell zaliczana do gatunku Anas platyrhynchos domesticus jest jedną z najsłynniejszych ras kaczek użytkowych na świecie, cenioną zarówno przez hodowców przydomowych, jak i profesjonalne fermy drobiu. Słynie przede wszystkim z niezwykle wysokiej nieśności, spokojnego temperamentu oraz dobrego przystosowania do różnych warunków klimatycznych. Choć wyglądem nie jest tak efektowna jak rasy ozdobne, to pod względem użytkowym należy do ścisłej światowej czołówki. Poniżej znajduje się obszerne omówienie jej historii, cech, użytkowości oraz praktycznych aspektów chowu.

Pochodzenie i historia rasy Khaki Campbell

Rasa Khaki Campbell powstała w Anglii pod koniec XIX wieku, w czasach, gdy intensywna hodowla drobiu zaczęła zyskiwać znaczenie gospodarcze. Jej twórczynią była Adele Campbell, angielska hodowczyni, która chciała uzyskać kaczkę o bardzo wysokiej produkcji jaj, dorównującej lub przewyższającej wydajność kur nieśnych. Pracę hodowlaną rozpoczęła od lokalnych kaczek wiejskich oraz wybranych ras znanych z dobrego tempa wzrostu i umiarkowanej nieśności.

Do stworzenia rasy wykorzystano przede wszystkim kaczki rasy Runner (biegacz indyjski), znane z wyjątkowo wysokiej nieśności i charakterystycznej, wyprostowanej postawy, oraz kaczki Rouen, cenione za masę ciała i walory mięsne. Początkowo uzyskane mieszańce nie wyróżniały się jednak szczególnie atrakcyjnym upierzeniem – ich kolor przypominał nieco płowe, zabrudzone tony, co w tamtym czasie nie cieszyło się wielką popularnością na wystawach branżowych.

Adele Campbell kontynuowała selekcję, łącząc kaczki o najlepszej nieśności, zdrowotności i adaptacji do warunków klimatycznych południowej Anglii. W wyniku dalszego krzyżowania i bardzo rygorystycznego doboru osobników, w 1898 roku wyodrębnił się typ, który ostatecznie został nazwany Campbell. Kilka lat później wprowadzono nową odmianę barwną, o jednolitym, piaskowo–brązowym odcieniu przypominającym kolor mundurów brytyjskich żołnierzy z czasów wojen kolonialnych. Ten odcień kojarzono z określeniem „khaki” i właśnie z połączenia nazwy rasy i tej barwy powstała nowa, rozpoznawalna na całym świecie nazwa – Khaki Campbell.

Początkowa recepcja rasy była ostrożna. Hodowcy i wystawcy drobiu, przyzwyczajeni do bardzo ozdobnych, kontrastowych barw u kaczek, nie zawsze doceniali stonowaną, „wojskową” kolorystykę Khaki Campbell. Przełom nastąpił dopiero wtedy, gdy zaczęto regularnie notować liczbę jaj składanych przez poszczególne kaczki. Okazało się, że nowa rasa potrafi znieść nawet ponad 250–300 jaj w roku, a wybitne osobniki przekraczały jeszcze wyraźniej tę granicę. Taka wydajność przewyższała wiele ówczesnych linii kur nieśnych, co natychmiast zwróciło uwagę praktycznych gospodarzy.

W pierwszych dekadach XX wieku Khaki Campbell rozprzestrzeniła się po całej Wielkiej Brytanii, a następnie trafiła do innych krajów europejskich, do Ameryki Północnej i stopniowo – na inne kontynenty. Szczególną popularność zdobyła w małych i średnich gospodarstwach, w których liczyła się wydajność przy niewielkich kosztach utrzymania oraz odporność na zmienne warunki. Z czasem w różnych regionach świata powstały lokalne linie Khaki Campbell, selekcjonowane pod różnymi względami – w jednych gospodarstwach preferowano przede wszystkim nieśność, w innych kładziono większy nacisk na masę ciała i użytkowość mięsną.

Rasa uzyskała oficjalne uznanie w brytyjskich i amerykańskich standardach hodowlanych, a jej renoma jako wybitnej kaczki nieśnej utrzymała się przez cały XX wiek. Pomimo pojawienia się wyspecjalizowanych krzyżówek przemysłowych, Khaki Campbell nadal pozostaje jednym z ulubionych wyborów hodowców przydomowych, zwłaszcza tych, którzy chcą łączyć wysoką produkcję jaj z przyjaznym usposobieniem i dobrym wykorzystaniem pastwiska.

Charakterystyka, wygląd i cechy użytkowe

Khaki Campbell to rasa o lekkiej, zgrabnej sylwetce, łącząca w sobie cechy kaczek typowo jajowych oraz lekkich kaczek ogólnoużytkowych. W przeciwieństwie do masywnych kaczek typowo mięsnych, nie jest ciężka i nie ma tendencji do otłuszczania, co sprzyja wysokiej wydajności nieśnej i dobrej kondycji przez większą część roku.

Wygląd zewnętrzny i umaszczenie

Najbardziej charakterystyczną cechą rasy jest jednolite, piaskowo–brązowe upierzenie, określane mianem khaki. U kaczek (samice) barwa ta jest zwykle nieco jaśniejsza i bardziej stonowana, natomiast u kaczorów może być głębsza, z wyraźniejszym zaznaczeniem odrębnych odcieni na głowie i szyi. W niektórych liniach hodowlanych kaczory mają lekko oliwkowy lub ciemniejszy nalot na głowie, szyi i ogonie, podczas gdy pierś pozostaje nieco jaśniejsza. Dziób ma zabarwienie od oliwkowozielonego do szarozielonego, a nogi i stopy przybierają ubarwienie od jasno–pomarańczowego do ciemno–pomarańczowego, nierzadko z brązowawym odcieniem.

Sylwetka Khaki Campbell jest smukła, z lekko uniesionym tułowiem, ale nie tak wyprostowana jak u biegaczy indyjskich. Kaczki mają średniej długości szyję, nieco wydłużony tułów i stosunkowo lekką klatkę piersiową. Skrzydła są dobrze przylegające do ciała, ogon jest średniej długości, lekko zadarty. Głowa jest umiarkowanej wielkości, z delikatnym przejściem ku dziobowi. Całościowo kaczka sprawia wrażenie ruchliwej, energicznej i dobrze umięśnionej, ale bez typowej dla ras mięsnych masywności.

Istnieją także inne odmiany barwne rasy Campbell, takie jak White (biała) czy Dark (ciemna), jednak to właśnie odmiana Khaki zdobyła największą popularność i pod tą nazwą jest najczęściej kojarzona zarówno przez hodowców, jak i przez miłośników drobiu wodnego.

Masa ciała i tempo wzrostu

Khaki Campbell należy do średniociężkich kaczek użytkowych. Dorosłe kaczki osiągają zazwyczaj masę ciała w granicach 1,6–2,0 kg, natomiast kaczory ważą najczęściej 2,0–2,5 kg. W porównaniu z typowo mięsnymi rasami, jak np. Pekińska, są więc lekkie, ale mimo to nadają się do użytkowania mięsnego, zwłaszcza w małych gospodarstwach, gdzie po zakończeniu intensywnego okresu nieśności część stada może być przeznaczana na tuszki.

Tempo wzrostu piskląt jest dobre, choć nie tak ekstremalne jak u specjalistycznych krzyżówek brojlerowych. Młode kaczki osiągają masę odpowiednią do uboju w wieku około 10–12 tygodni, przy dobrze zbilansowanej paszy i dostępie do wybiegów. Niska tendencja do otłuszczania sprawia, że mięso jest stosunkowo chude, co cenione jest przez część konsumentów poszukujących mniej tłustych produktów drobiowych.

Wydajność nieśna i jakość jaj

Największą sławę przyniosła tej rasie niezwykle wysoka wydajność nieśna. Dobrze prowadzona stawka kaczek Khaki Campbell potrafi dawać od 250 do ponad 300 jaj rocznie na sztukę, przy sprzyjających warunkach i odpowiednim żywieniu. W porównaniu z wieloma innymi rasami kaczek, które znoszą 100–150 jaj w roku, jest to wynik bardzo imponujący.

Jaja Khaki Campbell są stosunkowo duże, zazwyczaj ważą od 65 do 80 g. Skorupka ma barwę od kremowej do jasnobeżowej, czasami z delikatnym odcieniem zielonkawym, w zależności od linii. Wnętrze jaj jest bogate w żółtko, które często ma intensywnie pomarańczową barwę przy żywieniu z dostępem do zielonek, pastwiska i naturalnych dodatków roślinnych. Dzięki większej zawartości tłuszczu i białka w porównaniu z jajami kurzymi, jaja kacze cenione są w cukiernictwie, zwłaszcza przy wypieku ciast biszkoptowych, makaroników czy kremów.

Nieśność rozpoczyna się zazwyczaj między 5 a 7 miesiącem życia, w zależności od warunków odchowu, żywienia i długości dnia świetlnego. Kaczki najlepiej niosą przy umiarkowanej temperaturze otoczenia; zbyt wysokie upały lub bardzo niskie temperatury mogą okresowo obniżać produkcję jaj. Wykorzystanie sztucznego doświetlania w okresie jesienno–zimowym pozwala utrzymać wysoką nieśność przez większą część roku.

Instynkt kwoczenia i wylęg

Cechą, która odróżnia Khaki Campbell od wielu tradycyjnych ras kaczek wiejskich, jest słabo rozwinięty instynkt kwoczenia. Intensywna selekcja na nieśność sprawiła, że większość samic nie ma silnej potrzeby wysiadywania jaj, a nawet jeśli usiądą na gnieździe, często nie utrzymują kwoczenia przez pełen okres inkubacji. Z hodowlanego punktu widzenia jest to korzystne, ponieważ kaczka, która kwoczy, przerywa nieśność na wiele tygodni.

W praktyce oznacza to, że do rozrodu Khaki Campbell najczęściej wykorzystuje się inkubator lub podstawia ich jaja pod inne ptaki z silnym instynktem kwoczenia, na przykład pod kury, indyki albo rasy kaczek bardziej „mateczne”. Okres inkubacji jaj kaczych wynosi około 28 dni. Wylęgowość dobrze przechowywanych i zapłodnionych jaj jest wysoka, pod warunkiem utrzymania właściwej wilgotności i odpowiedniego obracania jaj w czasie inkubacji.

Temperament i zachowanie

Khaki Campbell to rasa zasadniczo spokojna, ale energiczna i ruchliwa. Ptaki te są czujne i potrafią bardzo szybko reagować na nieznane bodźce, co jest korzystne przy naturalnej ochronie przed drapieżnikami na dużych wybiegach. Jednocześnie, przy systematycznej pracy człowieka, dość łatwo się oswajają i chętnie podążają za osobą, która regularnie je dokarmia.

W odróżnieniu od niektórych ras kaczek ozdobnych, które bywają hałaśliwe, Khaki Campbell nie są przesadnie głośne, choć – jak każde kaczki – potrafią donośnie kwakać zwłaszcza przy niepokoju lub oczekiwaniu na karmienie. W stadzie zachowują wyraźną hierarchię, ale nie są nadmiernie agresywne. Kaczory, szczególnie w okresie godowym, mogą wykazywać terytorialność, jednak przy odpowiedniej obsadzie i zachowaniu właściwych proporcji płci w stadzie, nie stanowi to zwykle problemu.

Zdrowotność i odporność

Rasa uchodzi za wytrzymałą i dobrze przystosowaną do różnych warunków klimatycznych. Kaczki te znoszą zarówno chłodniejsze zimy, jak i upalne lata, o ile zapewni się im suche, przewiewne schronienie oraz stały dostęp do świeżej wody. Pisklęta, podobnie jak u innych kaczek, wymagają ciepła i ochrony przed przeciągami w pierwszych tygodniach życia, ale po odrośnięciu stają się stosunkowo odporne.

Dzięki dobrej odporności naturalnej, przy zachowaniu właściwej higieny, właściwej gęstości obsady i prawidłowej wentylacji, choroby w stadach hobbystycznych występują stosunkowo rzadko. Największe zagrożenie stanowią zanieczyszczone poidła i zbiorniki wodne, które sprzyjają rozwojowi bakterii i pasożytów. Dlatego szczególnie ważne jest regularne czyszczenie i dezynfekcja wodopoju oraz unikanie zastoin wody na wybiegu.

Występowanie, warunki chowu i znaczenie gospodarcze

Choć Khaki Campbell wywodzi się z Wielkiej Brytanii, obecnie spotykana jest na wielu kontynentach. Stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych ras kaczek użytkowych, zwłaszcza wśród hodowców amatorskich, gospodarstw permakulturowych i małych ferm nastawionych na produkcję jaj kaczych.

Rozprzestrzenienie geograficzne

Największą popularność rasa osiągnęła w Europie Zachodniej, Ameryce Północnej oraz w niektórych krajach Azji, gdzie kaczki są ważnym elementem lokalnej kuchni i rolnictwa. W wielu regionach świata Khaki Campbell stała się podstawową rasą kaczek nieśnych, często wykorzystywaną również w krzyżowaniach towarowych z innymi rasami w celu uzyskania mieszańców o jeszcze lepszej nieśności lub szybszym wzroście.

W Europie Środkowo–Wschodniej, w tym w Polsce, rasa zyskuje na znaczeniu z roku na rok. Coraz częściej spotyka się ją w gospodarstwach agroturystycznych, w małych hodowlach rodzinnych, a także w przydomowych ogrodach, gdzie pełni rolę zarówno użytkową, jak i edukacyjną, pozwalając dzieciom i dorosłym poznawać specyfikę chowu drobiu wodnego.

Wymagania środowiskowe i warunki utrzymania

Jedną z zalet Khaki Campbell jest stosunkowo niewielka wymagająca infrastruktura. Choć jako ptaki wodne doceniają dostęp do zbiornika wodnego, nie jest to warunek absolutnie konieczny. W praktyce wystarcza im duże poidło lub niewielkie oczko wodne, w którym mogą zanurzyć głowę i część ciała, by utrzymać upierzenie w dobrej kondycji oraz czyścić nozdrza. Stały dostęp do świeżej, czystej wody jest jednak obowiązkowy, ponieważ kaczki przy pobieraniu paszy potrzebują wody do popijania i płukania dzioba.

Kurnik lub kaczniki, w których utrzymuje się Khaki Campbell, powinny być suche, dobrze wentylowane, z zabezpieczeniem przed przeciągami. Na ściółkę najlepiej nadaje się słoma, trociny lub wióry drzewne, które należy regularnie wymieniać. Kaczki są wrażliwe na wilgoć i zbyt duże zawilgocenie ściółki sprzyja rozwojowi chorób bakteryjnych i grzybiczych. Dlatego bezwzględnie należy dbać o utrzymanie wnętrza pomieszczeń w czystości, szczególnie w okresie zimowym, gdy ptaki spędzają więcej czasu w środku.

W okresie nieśności konieczne są odpowiednio przygotowane gniazda. Kaczki chętnie składają jaja w zacisznych, lekko zaciemnionych miejscach. Można wykorzystać klasyczne skrzynki gniazdowe, kosze lub wydzielone kąty z grubszą warstwą ściółki. Warto pamiętać, że kaczki, w przeciwieństwie do kur, często wolą składać jaja wcześnie rano, dlatego dobrze jest umożliwić im swobodne dojście do gniazd w godzinach porannych.

Żywienie i gospodarcze wykorzystanie rasy

Khaki Campbell to rasa doskonale wykorzystująca dostęp do pastwiska. Na dużym, zielonym wybiegu potrafi samodzielnie znaleźć znaczną część swojego pożywienia – od świeżej trawy i roślin wodnych, po drobne bezkręgowce, larwy owadów, a nawet ślimaki. Takie naturalne żywienie wpływa korzystnie na zdrowie kaczek, smak mięsa oraz jakość jaj, poprawiając m.in. intensywność barwy żółtka.

Podstawą żywienia w intensywniejszej produkcji jest jednak pełnoporcjowa mieszanka paszowa dostosowana do wieku i użytkowości ptaków. W okresie odchowu piskląt stosuje się mieszanki o podwyższonej zawartości białka i energii, natomiast w okresie nieśności paszę bogatą w białko, aminokwasy egzogenne, witaminy (szczególnie z grupy B, D, E) oraz minerały, takie jak wapń i fosfor, kluczowe dla prawidłowej budowy skorupy jaj. W chowie przydomowym uzupełnieniem diety mogą być ziarna zbóż (pszenica, jęczmień, kukurydza), gotowane warzywa okopowe, zielonki oraz domowe resztki roślinne, podawane jednak z umiarem i odpowiednią rozwagą.

W gospodarstwach rolnych Khaki Campbell wykorzystuje się przede wszystkim jako rasę nieśną. Jaja kacze znajdują odbiorców w gastronomii, cukiernictwie oraz wśród osób poszukujących alternatywy dla jaj kurzych. W niektórych regionach świata, szczególnie w Azji, jaja kacze są również przerabiane na tradycyjne przetwory, takie jak jaja solone czy jaja długo dojrzewające. W hodowlach przydomowych część ptaków trafia także na ubój, zapewniając właścicielom źródło mięsa o charakterystycznym, wyrazistym smaku.

Rola w gospodarstwach ekologicznych i przydomowych ogrodach

Khaki Campbell świetnie wpisuje się w model gospodarstwa ekologicznego i przydomowego ogrodu. Dzięki dużej ruchliwości i zamiłowaniu do buszowania w trawie kaczki te pomagają ograniczać populację ślimaków, owadów i innych szkodników. W wielu ogrodach warzywnych wykorzystywane są do naturalnej ochrony roślin, zwłaszcza przy uprawie sałat, kapust, truskawek czy roślin ozdobnych. Należy jednak zachować ostrożność, ponieważ przy zbyt wysokim zagęszczeniu kaczek na małej powierzchni mogą one nadmiernie udeptywać glebę i uszkadzać młode rośliny.

W systemach permakulturowych Khaki Campbell bywa określana jako jeden z najbardziej „funkcjonalnych” gatunków drobiu. Dostarcza jaj, mięsa, naturalnego nawozu w postaci odchodów, jednocześnie wspomagając kontrolę szkodników i wykorzystanie terenów podmokłych czy trudno dostępnych. Dzięki swojej odporności i łatwości w utrzymaniu jest często polecana osobom rozpoczynającym przygodę z hodowlą drobiu wodnego.

Aspekty etologiczne i dobrostan

Zapewnienie wysokiego dobrostanu kaczkom Khaki Campbell wymaga uwzględnienia ich naturalnych potrzeb gatunkowych. Poza dostępem do wody i przestrzeni do ruchu, istotne jest umożliwienie im zachowań typowych dla kaczek – kąpieli wodnych, czyszczenia piór, poszukiwania pożywienia w ściółce i na trawie, a także przebywania w grupie. Kaczki to ptaki stadne, dlatego nie powinno się utrzymywać pojedynczych osobników. Optymalna jest niewielka grupa złożona z kilku kaczek i jednego–dwóch kaczorów, przy czym nadmiar samców może prowadzić do nadmiernego obciążenia samic podczas godów.

Z punktu widzenia etologii ważne jest również unikanie chronicznego stresu. Należy ograniczać nagłe hałasy, częste przeganianie stada i gwałtowne zmiany w obsłudze. Oswojone Khaki Campbell reagują spokojniej na obecność człowieka i chętniej współpracują przy czynnościach rutynowych, takich jak odławianie do przeglądu czy szczepienia. Przy odpowiednim podejściu stają się ciekawskie i potrafią podchodzić bardzo blisko, szczególnie gdy kojarzą człowieka z karmieniem.

Ciekawe informacje i znaczenie kulturowe

Choć Khaki Campbell nie jest rasą tradycyjnie kojarzoną z wystawami ozdobnymi, jej dokonania w zakresie nieśności sprawiły, że stała się swego rodzaju „legendą” wśród hodowców. W literaturze poświęconej drobiowi podkreśla się, że to właśnie na przykładzie tej rasy wielu rolników uświadomiło sobie, jak ogromne znaczenie ma systematyczna selekcja i dokumentowanie wyników produkcyjnych.

W niektórych krajach rasa ta jest symbolem praktycznego, użytkowego podejścia do hodowli. W odróżnieniu od kaczek o jaskrawym upierzeniu, Khaki Campbell nie ma spektakularnego wyglądu, ale nadrabia to pracowitością i wydajnością. Często bywa przytaczana jako przykład „niepozornego pracownika gospodarstwa” – ptaka, który bez rozgłosu zapewnia właścicielowi ciągły dopływ wysokiej jakości jaj.

Ciekawostką jest fakt, że w wielu współczesnych krzyżówkach kaczek nieśnych udział Khaki Campbell jest bardzo istotny, choć nie zawsze podkreślany wprost. Geny tej rasy odpowiadają bowiem za poprawę parametrów nieśności i zdrowotności w liniach towarowych, a jednocześnie umożliwiają utrzymanie umiarkowanej masy ciała i dobrej adaptacji do różnych warunków chowu.

W środowisku hobbystycznym Khaki Campbell zyskuje również popularność jako kaczka „rodzinna”. Dzięki łagodnemu usposobieniu i stosunkowo cichej naturze, dobrze sprawdza się w przydomowych ogródkach nawet w pobliżu sąsiadów, którzy mogliby być wrażliwi na hałas. W wielu relacjach hodowców podkreśla się także, że kaczki tej rasy wykazują pewną „osobowość” – szybko uczą się rutyny dnia, reagują na wołanie i potrafią tworzyć silne więzi z osobami, które regularnie się nimi opiekują.