Gleby tundrowe należą do najbardziej specyficznych i wymagających typów gleb na Ziemi. Kształtują się w warunkach skrajnie zimnego klimatu, przy bardzo krótkim okresie wegetacyjnym i na podłożu, które przez większość roku pozostaje zamarznięte. Ich powstawanie, właściwości oraz znaczenie dla funkcjonowania całych ekosystemów Arktyki i subarktyki stanowią fascynujący przykład przystosowań przyrody do niezwykle surowych warunków środowiskowych. Gleby te, choć na pozór mało żyzne i nieprzydatne rolniczo, pełnią ważną rolę w globalnym obiegu węgla, kształtowaniu krajobrazu oraz życiu społeczności zamieszkujących daleką północ.
Powstawanie i warunki kształtowania się gleb tundrowych
Gleby tundrowe rozwijają się na obszarach, gdzie klimat cechuje się bardzo niskimi temperaturami przez większość roku, a średnia roczna temperatura powietrza zwykle nie przekracza 0°C. Zimy są długie, trwają nawet do dziewięciu miesięcy, natomiast lato jest krótkie, chłodne i wilgotne. W takich warunkach procesy glebotwórcze przebiegają niezwykle wolno, a profil glebowy pozostaje płytki i słabo wykształcony.
Najważniejszym czynnikiem kształtującym gleby tundrowe jest wieczna zmarzlina, zwana również permafrostem. Jest to warstwa gruntu trwale zamarzniętego, utrzymująca się w takim stanie co najmniej przez dwa kolejne lata, a najczęściej przez wiele stuleci lub tysięcy lat. Wieczna zmarzlina może sięgać na głębokość od kilkudziesięciu centymetrów do nawet kilkuset metrów. W okresie letnim odmarza jedynie jej górna warstwa, zwana aktywną, której miąższość wynosi od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów. To właśnie w tej cienkiej strefie zachodzą najważniejsze procesy glebowe i biologiczne: rozkład materii organicznej, mineralizacja, krążenie składników pokarmowych i rozwój roślinności.
Wysoka wilgotność jest kolejnym istotnym czynnikiem formowania się gleb tundrowych. Pomimo niewielkiej sumy opadów rocznych, zazwyczaj od 150 do 400 mm, woda opadowa nie ma możliwości swobodnego wsiąkania w głąb profilu glebowego, ponieważ napotyka barierę w postaci zamarzniętego podłoża. W konsekwencji w górnej warstwie gleby często występują zastoiska wody, podmokłości i przesycenie wodą. To sprzyja powstawaniu procesów bagiennych, akumulacji nie w pełni rozłożonej materii organicznej oraz tworzeniu się torfu i gleb torfowych typowych dla części obszarów tundry.
Skład skał macierzystych, na których rozwijają się gleby tundrowe, jest dość zróżnicowany. Mogą to być osady lodowcowe, piaski, żwiry, gliny oraz skały krystaliczne lub osadowe. Jednak niezależnie od ich rodzaju, wpływ klimatu pozostaje dominujący. Silne wietrzenie mrozowe doprowadza do rozpadania się skał na mniejsze fragmenty, a liczne cykle zamarzania i odmarzania wody w porach skalnych i glebowych powodują mechaniczne niszczenie podłoża. Ten proces, w połączeniu z bardzo skromnym udziałem procesów chemicznego wietrzenia, prowadzi do powstawania gleb o słabo wykształconym profilu, skąpo zaopatrzonych w składniki mineralne dostępne dla roślin.
Organizmy żywe odgrywają mniejszą, ale istotną rolę w formowaniu gleb tundrowych. Występujące tam rośliny – przede wszystkim mchy, porosty, krzewinki, trawy i turzyce – wytwarzają stosunkowo niewielką masę organiczną, ale ze względu na powolny rozkład w zimnym i nasyconym wodą środowisku ulega ona stopniowej akumulacji. W górnej warstwie gleby może się gromadzić kilkucentymetrowa warstwa próchnicy lub surowej materii organicznej, przyczyniając się do tworzenia cienkiego, ciemnego poziomu organicznego. Działalność mikroorganizmów, głównie bakterii i grzybów, jest silnie ograniczona temperaturą i warunkami tlenowymi, co sprawia, że rozkład resztek roślinnych przebiega dużo wolniej niż na niższych szerokościach geograficznych.
Cechy i właściwości gleb tundrowych
Gleby tundrowe tworzą wyraźnie odmienny zespół cech, który wyróżnia je na tle innych typów gleb. Jedną z najbardziej charakterystycznych właściwości jest płytkość profilu glebowego. Cała warstwa czynna, w której zachodzą procesy biologiczne i w której może rozwijać się roślinność, rzadko przekracza 30–40 cm miąższości. Poniżej zwykle występuje trwale zamarznięte podłoże. Tak niewielka głębokość sprawia, że systemy korzeniowe roślin tundrowych są płytkie i rozbudowują się głównie poziomo, w górnej strefie gleby.
Drugą kluczową cechą gleb tundrowych jest wysoka wilgotność i częste występowanie warunków beztlenowych, zwłaszcza w okresie roztopów. Woda wypełnia pory glebowe, ograniczając dostęp powietrza do strefy korzeniowej i hamując aktywność tlenowych mikroorganizmów. Prowadzi to do rozwoju procesów redukcyjnych, powstawania związków żelaza o barwie szaroniebieskiej lub zielonkawej oraz lokalnego występowania zastoisk błotnych. W wielu miejscach tundry można zaobserwować na przemian fragmenty podmokłe i nieco suchsze, tworzące mozaikowy wzór siedlisk, co wynika z nierównomiernej topografii i struktury permafrostu.
Pod względem chemicznym gleby tundrowe są zazwyczaj ubogie w łatwo przyswajalne składniki pokarmowe dla roślin. Niska temperatura i częste płukanie profilu przez wodę roztopową sprzyjają wypłukiwaniu części jonów zasadowych, takich jak wapń, magnez czy potas. To prowadzi do powolnego zakwaszania się górnej warstwy gleby. Wiele gleb tundrowych ma odczyn kwaśny lub lekko kwaśny, szczególnie tam, gdzie intensywnie rozwijają się mchy torfowce i powstają warunki sprzyjające akumulacji substancji organicznych o kwaśnym charakterze. Na podłożach bogatszych w węglan wapnia odczyn może być jednak bardziej zbliżony do obojętnego.
Istotnym składnikiem gleb tundrowych jest materia organiczna, która gromadzi się na powierzchni w formie warstwy próchnicy lub częściowo rozłożonych resztek roślinnych. Chociaż całkowita miąższość tej warstwy zwykle nie jest duża, w przeliczeniu na jednostkę powierzchni może zawierać spore ilości węgla. Wynika to z faktu, że w niskich temperaturach i przy częstej obecności wody o ograniczonym dostępie tlenu proces rozkładu jest znacząco spowolniony. W rezultacie gleby tundrowe stanowią ważny magazyn materii organicznej, a tym samym węgla, który w przypadku ocieplenia klimatu i rozmarzania permafrostu może zostać uwolniony do atmosfery w postaci dwutlenku węgla i metanu.
Struktura gleb tundrowych jest na ogół słabo rozwinięta. W górnej warstwie, bogatszej w materię organiczną, można czasem zaobserwować drobnoziarnistą, gruzełkowatą strukturę, lecz często gleba ma postać bezstrukturalną, masywną lub rozdrobnioną przez zamarzającą i odmarzającą wodę. Cykliczne zmiany stanu skupienia wody powodują pęcznienie i kurczenie się materiału glebowego, co prowadzi do powstawania licznych spękań, szczelin i przesunięć cząstek mineralnych. Zjawisko to, określane jako krioturbacja, prowadzi do mieszania materiału glebowego, odwracania warstw, wynoszenia większych fragmentów skał na powierzchnię oraz tworzenia charakterystycznych form, takich jak poligonalne wzory gleby, garby mrozowe czy kamienne pierścienie.
Dodatkową cechą wielu gleb tundrowych jest obecność nalotów i konkrecji związków żelaza i manganu, które tworzą się wskutek przemiennych warunków redukcyjnych i utleniających. Plamy o barwie rdzawej, brunatnej, żółtawej i niebieskoszarej nadają glebom tundrowym mozaikowy, plamisty wygląd. W miejscach silniej podmokłych, gdzie przez długi czas utrzymuje się wysoki poziom wody glebowej, procesy glejowe prowadzą do wykształcenia gleb o charakterystycznym, szaroniebieskim zabarwieniu głębszych warstw, wskazującym na ograniczoną obecność tlenu.
Różnorodność typów gleb tundrowych jest większa, niż mogłoby się wydawać. W zależności od warunków hydrologicznych, ukształtowania terenu, składu skały macierzystej i stopnia rozwoju roślinności można wyróżnić m.in. gleby tundrowe właściwe, gleby torfowo-tundrowe, gleby bagienne, a także gleby kamieniste, w których udział szkieletu skalnego jest bardzo wysoki. Wokół wybrzeży arktycznych i w strefach działalności dawnych lądolodów często spotyka się również gleby żwirowe i piaszczyste o bardzo skąpej pokrywie roślinnej.
Rozmieszczenie geograficzne i środowisko występowania
Gleby tundrowe są typowe dla strefy tundry, która rozciąga się w północnych częściach Ameryki Północnej, Europy i Azji oraz na wyspach arktycznych. Tundra tworzy swoisty pas przejściowy pomiędzy obszarami pokrytymi przez lądolody i lodowce a strefą lasów borealnych, określanych jako tajga. W Ameryce Północnej gleby tundrowe występują przede wszystkim na północy Kanady, na Alasce oraz na archipelagach arktycznych, takich jak Wyspy Królowej Elżbiety. W Eurazji zajmują rozległe obszary północnej Syberii, Półwyspu Jamalskiego, Tajmyru, Czukotki oraz północnej części Półwyspu Skandynawskiego, w tym północną Norwegię, Szwecję i Finlandię. Zajmują też znaczne obszary na wyspach takich jak Nowa Ziemia, Wyspa Wrangla czy Spitsbergen.
Obszary występowania gleb tundrowych charakteryzują się niską sumą energii słonecznej docierającej do powierzchni Ziemi, krótkim latem oraz długim okresem zalegania pokrywy śnieżnej. Z tego powodu roślinność jest niska i rozproszona, a procesy wzrostu zachodzą intensywnie jedynie przez krótki czas w roku. W wielu miejscach tundra rozciąga się w pobliżu wybrzeży morskich, gdzie duży wpływ na warunki glebowe ma obecność wiecznej zmarzliny morskiej oraz procesy związane z aktywnością fal, lodu morskiego i lodu przybrzeżnego.
Istnieją również obszary tundry górskiej, zwanej tundrą alpejską, występujące w wysokich partiach gór na niższych szerokościach geograficznych, np. w górach Skandynawii, na Kaukazie czy w zachodniej części Ameryki Północnej. Choć warunki klimatyczne w tych rejonach – niskie temperatury, silne wiatry, krótki okres wegetacyjny – przypominają klimat tundry arktycznej, gleby tundrowe górskie różnią się pod niektórymi względami od gleb typowo arktycznych. Zazwyczaj brak jest tam ciągłej wiecznej zmarzliny, a profil glebowy może być nieco lepiej rozwinięty. Mimo to, wiele cech, takich jak płytkość, wysoka wilgotność i obecność mozaikowych form mrozowych, pozostaje wspólnych dla obu typów środowisk.
Na rozmieszczenie gleb tundrowych wpływają także zmiany klimatu w przeszłości. Podczas zlodowaceń plejstoceńskich obszary tundry i wiecznej zmarzliny sięgały znacznie dalej na południe, obejmując rozległe fragmenty dzisiejszej Europy Środkowej, Ameryki Północnej i Azji. Pozostałości tych dawnych warunków można dziś dostrzec w występowaniu reliktowych form mrozowych, szczątków roślin tundrowych oraz osadów bogatych w próchnicę glebową, które powstały w tamtym okresie.
Współcześnie granica tundry ulega powolnym przesunięciom na skutek globalnego ocieplenia. W wielu regionach północnych obserwuje się ekspansję lasów borealnych na dotychczasowe obszary tundry. W konsekwencji część gleb tundrowych stopniowo przekształca się w gleby leśne, co prowadzi do zmian w obiegu materii organicznej, zawartości węgla i składników pokarmowych. Jednocześnie na miejscach dotychczas pokrytych lodem mogą powstawać nowe obszary tundrowe, gdzie rozpoczyna się proces sukcesji roślinnej i formowanie młodych gleb.
Znaczenie gleb tundrowych w rolnictwie i gospodarce człowieka
Z perspektywy tradycyjnego rolnictwa gleby tundrowe są bardzo trudne do wykorzystania. Krótki okres wegetacyjny, niskie temperatury, ograniczona miąższość warstwy odmarzającej oraz częsta obecność wody w strefie korzeniowej utrudniają uprawę roślin uprawnych charakterystycznych dla stref umiarkowanych czy ciepłych. W praktyce na większości obszarów tundrowych rolnictwo w rozumieniu intensywnej uprawy roli jest praktycznie niemożliwe.
Istnieją jednak nieliczne formy użytkowania gleb tundrowych, dostosowane do lokalnych warunków. Tradycyjnie jednym z najważniejszych sposobów wykorzystania ekosystemów tundrowych jest pasterstwo, w szczególności wypas reniferów. Choć nie jest to klasyczne rolnictwo, wysoka rola roślinności tundrowej, zwłaszcza porostów i niektórych gatunków traw oraz krzewinek, sprawia, że gleby tundrowe pośrednio uczestniczą w produkcji żywności i dóbr dla społeczności lokalnych. Zdrowie i produktywność reniferów zależą od dostępności paszy, która z kolei zależy od kondycji roślinności i stanu gleb.
W niektórych regionach próbowano stosować techniki uprawy szklarniowej i ogrzewanej, aby umożliwić produkcję warzyw i roślin spożywczych na obszarach tundrowych. Dostarczanie ciepła i osłona przed wiatrem oraz niską temperaturą pozwalają na wydłużenie okresu wegetacyjnego i zastosowanie roślin uprawnych o krótkim cyklu rozwojowym. Jednak takie przedsięwzięcia są na ogół kosztowne, wymagają rozwiniętej infrastruktury oraz stałych dostaw energii, co ogranicza ich zastosowanie do pojedynczych osiedli lub stacji badawczych.
Z punktu widzenia gospodarki globalnej gleby tundrowe są istotne głównie jako obszary towarzyszące eksploatacji surowców naturalnych. Pod wieloma fragmentami tundry znajdują się bogate złoża ropy naftowej, gazu ziemnego, węgla oraz rud metali. Budowa infrastruktury wydobywczej, rurociągów, dróg czy osiedli górniczych wiąże się z ingerencją w delikatny system glebowy. Przemieszczanie ciężkiego sprzętu po powierzchni gleby tundrowej może prowadzić do jej degradacji, zniszczenia roślinności, naruszenia warstwy izolacyjnej i przyspieszonego topnienia permafrostu. W wyniku tego dochodzi do osiadania gruntu, uszkodzeń infrastruktury oraz zmian w stosunkach wodnych.
Rolnictwo w klasycznym sensie nie jest więc główną funkcją gleb tundrowych, jednak ich znaczenie dla człowieka jest pośrednio bardzo duże. Stanowią one fundament egzystencji ludów zamieszkujących Arktykę i subarktykę, warunkując możliwości prowadzenia tradycyjnego trybu życia, zbieractwa, polowań i pasterstwa. Wspomagają również naturalne ekosystemy, które dostarczają usług ekosystemowych, takich jak magazynowanie węgla, regulacja stosunków wodnych, utrzymanie bioróżnorodności czy łagodzenie skutków zmian klimatu.
Rola gleb tundrowych w globalnym obiegu węgla i klimacie
Jednym z najważniejszych i najczęściej podkreślanych aspektów związanych z glebami tundrowymi jest ich rola w globalnym cyklu węglowym. Na skutek długotrwałego akumulowania się słabo rozłożonej materii organicznej w warunkach chłodnych i wilgotnych gleby te zmagazynowały ogromne ilości węgla organicznego. Szacuje się, że w obszarach wiecznej zmarzliny na półkuli północnej zgromadzonych jest setki miliardów ton węgla, co stanowi znaczący ułamek globalnych zasobów glebowych tego pierwiastka.
W normalnych warunkach część tej materii organicznej ulega powolnemu rozkładowi, uwalniając niewielkie ilości dwutlenku węgla i metanu do atmosfery. Procesy te są jednak relatywnie zrównoważone przez produkcję biomasy roślinnej, która w okresie wegetacji wiąże dwutlenek węgla w procesie fotosyntezy. Równowaga ta może zostać zaburzona w sytuacji, gdy rośnie średnia temperatura powietrza i gruntu oraz wydłuża się czas odmarzania warstwy aktywnej. Wraz z ociepleniem klimatu wieczna zmarzlina zaczyna się rozmrażać na coraz większej głębokości, a wcześniej zamrożona materia organiczna staje się dostępna dla mikroorganizmów rozkładających ją do prostszych związków.
W warunkach tlenowych przeważa produkcja dwutlenku węgla, natomiast w miejscach podmokłych i pozbawionych dostępu tlenu dominują mikroorganizmy metanogenne, wytwarzające metan – gaz cieplarniany o znacznie większym potencjale ocieplającym niż dwutlenek węgla. Zwiększona emisja tych gazów do atmosfery może działać jako sprzężenie zwrotne, przyspieszając proces globalnego ocieplenia. Dlatego stan gleb tundrowych i wiecznej zmarzliny jest dziś jednym z kluczowych elementów w modelowaniu przyszłych zmian klimatu.
Zmiany w glebach tundrowych wpływają też na hydrologię regionu. Rozmrażanie permafrostu powoduje powstawanie nowych zagłębień terenu, zapadnięć i niewielkich jezior, często określanych jako termokrasowe. Jeziora takie gromadzą wodę roztopową, a ich dno i brzegi są bogate w materię organiczną. To z kolei sprzyja powstawaniu warunków beztlenowych i dalszej produkcji metanu. Rozwój sieci jezior i bagien wpływa na przepływ wód powierzchniowych i podziemnych, kształtując nowe drogi spływu i zasilania rzek arktycznych.
W kontekście globalnym gleby tundrowe są więc istotnym elementem systemu klimatycznego. Stanowią zarówno magazyn, jak i potencjalne źródło gazów cieplarnianych. Badania nad nimi pozwalają lepiej zrozumieć granice stabilności klimatu Ziemi oraz możliwe scenariusze rozwoju sytuacji w XXI wieku. Monitorowanie wilgotności, temperatury i tempa rozmrażania permafrostu stało się ważnym zadaniem dla naukowców, a liczne stacje badawcze rozlokowane na obszarach tundrowych gromadzą dane niezbędne do konstruowania rzetelnych prognoz.
Bioróżnorodność i życie w glebach tundrowych
Mimo skrajnie niekorzystnych warunków środowiskowych gleby tundrowe są zasiedlane przez liczne organizmy, które przystosowały się do funkcjonowania w niskich temperaturach, przy zmiennej dostępności wody i krótkim okresie wegetacyjnym. Najlepiej poznane są organizmy glebowe, takie jak bakterie, grzyby, glony, nicienie, skoczogonki, roztocza oraz drobne bezkręgowce. Choć ich biomasa bywa mniejsza niż w glebach klimatu umiarkowanego, odgrywają one ważną rolę w przemianach materii organicznej i krążeniu pierwiastków.
Bakterie i grzyby glebowe w tundrze wykazują różne strategie przetrwania długotrwałego sezonu zimowego. Wiele z nich przechodzi w stan spoczynku, tworząc formy przetrwalnikowe – cysty, zarodniki czy grube ściany komórkowe otaczające cytoplazmę. Inne przystosowały swoje enzymy do działania w niskich temperaturach, co umożliwia im powolny metabolizm nawet przy temperaturach bliskich 0°C. W okresie letnim, gdy gleba rozmarza i ogrzewa się, aktywność mikroorganizmów gwałtownie rośnie, co skutkuje przyspieszeniem procesów rozkładu resztek roślinnych.
Ważnymi uczestnikami życia glebowego są nicienie i skoczogonki, które odżywiają się bakteriami, grzybami lub resztkami organicznymi. Poprzez swoje żerowanie wpływają na strukturę zespołów mikroorganizmów i przyczyniają się do rozdrabniania materii organicznej, ułatwiając jej dalszy rozkład. Roztocza glebowe odgrywają podobną rolę, uczestnicząc w przemianach substancji organicznej oraz służąc jako pokarm dla innych organizmów.
Roślinność tundrowa, choć skromna pod względem wysokości, jest bardzo zróżnicowana gatunkowo. Występują tam mchy, porosty, trawy, turzyce, krzewinki z rodziny wrzosowatych, wierzbówki oraz rośliny rozetowe, które przystosowały się do krótkiego sezonu wegetacyjnego poprzez szybkie kwitnienie i owocowanie. Systemy korzeniowe tych roślin są z reguły płytkie, dostosowane do korzystania z wody i składników pokarmowych zgromadzonych w wąskiej warstwie odmarzającej. W wielu miejscach na powierzchni gleby tworzą się zwarte kobierce mchów i porostów, które pełnią funkcję izolacyjną, ograniczając straty ciepła i parowanie wody, a także chronią permafrost przed nadmiernym nagrzewaniem.
Gleby tundrowe zapewniają również siedliska dla licznych bezkręgowców i drobnych kręgowców, takich jak lemingi, norniki i inne gryzonie. Ich korytarze, nory i tunele wpływają na strukturę gleby, ułatwiając jej napowietrzenie i mieszanie. Z kolei ptaki wędrowne, które gniazdują na tundrze podczas arktycznego lata, wykorzystują miękkie podłoże glebowe do budowy gniazd i zdobywania pokarmu, w tym bezkręgowców glebowych i nasion.
Zagrożenia, ochrona i przyszłość gleb tundrowych
Gleby tundrowe, mimo że wydają się odległe i mało dostępne, są wrażliwe na zmiany środowiskowe wywołane zarówno czynnikami naturalnymi, jak i działalnością człowieka. Jednym z głównych zagrożeń jest przyspieszone ocieplenie klimatu w rejonach arktycznych, które zachodzi szybciej niż średnio na całej planecie. Topnienie wiecznej zmarzliny prowadzi do destabilizacji powierzchni gruntu, powstawania osuwisk, zapadnięć i deformacji terenu. Zmienia się też rozkład wilgotności w profilu glebowym, co wpływa na skład gatunkowy roślin i zwierząt.
Ekspansja infrastruktury wydobywczej, transportowej i osadniczej niesie ryzyko mechanicznego niszczenia warstwy aktywnej gleby. Ciężki sprzęt, pojazdy gąsienicowe i budowa dróg mogą uszkadzać roślinność okrywową, usuwać wierzchnią warstwę próchnicy oraz prowadzić do lokalnego przegrzewania się podłoża, a w konsekwencji do przyspieszonego topnienia permafrostu. Powstałe w ten sposób zmiany są często trudne do odwrócenia, a regeneracja gleby i roślinności może trwać dziesiątki lat.
Dodatkowym zagrożeniem jest zanieczyszczenie środowiska substancjami ropopochodnymi, metalami ciężkimi i odpadami przemysłowymi. Gleby tundrowe mają ograniczoną zdolność do samooczyszczania, ponieważ procesy chemiczne i biologiczne są tam spowolnione. Zanieczyszczenia mogą długo utrzymywać się w profilu glebowym, a następnie przemieszczać się z wodą opadową do jezior i rzek, wpływając na cały łańcuch pokarmowy.
W odpowiedzi na te zagrożenia w wielu krajach rozwinięto systemy ochrony obszarów tundrowych. Tworzone są parki narodowe, rezerwaty przyrody i obszary chronionego krajobrazu, w których ogranicza się lub zakazuje działalności wydobywczej i intensywnej eksploatacji zasobów. Prowadzi się również badania nad technikami budowy infrastruktury z minimalnym wpływem na permafrost, takimi jak stosowanie podniesionych konstrukcji, izolowanych fundamentów czy specjalnych nasypów redukujących przewodnictwo ciepła w głąb gruntu.
Przyszłość gleb tundrowych będzie w dużej mierze zależeć od globalnych wysiłków na rzecz ograniczenia emisji gazów cieplarnianych oraz od skali eksploatacji surowców w regionie arktycznym. Ochrona tych gleb jest jednocześnie ochroną olbrzymich zasobów węgla organicznego, które w razie gwałtownego rozmrażania mogą trafić do atmosfery. Dlatego zagadnienia związane z glebami tundrowymi coraz częściej pojawiają się w dyskusjach międzynarodowych dotyczących zmian klimatu, zrównoważonego rozwoju oraz ochrony różnorodności biologicznej.
Gleby tundrowe, choć mało przydatne dla klasycznego rolnictwa, mają wyjątkowe znaczenie naukowe, klimatyczne i ekologiczne. Stanowią naturalne laboratoria, w których można obserwować, jak życie przystosowuje się do ekstremalnych warunków, a jednocześnie są kluczem do zrozumienia przeszłych i przyszłych przemian klimatu Ziemi. Ich ochrona oraz dalsze badania nad ich właściwościami pozostają ważnym zadaniem dla współczesnej nauki i polityki środowiskowej.
