Uprawa ziemniaków wiąże się nie tylko z doborem odpowiedniej odmiany czy nawożeniem, ale także z koniecznością ochrony przed szkodnikami glebowymi. Jednym z najgroźniejszych z nich jest drutowiec pasiasty – larwa chrząszcza z rodziny sprężykowatych, która przez kilka lat życia w glebie potrafi zniszczyć znaczną część plonu. Zrozumienie cyklu rozwojowego tego szkodnika, jego wymagań środowiskowych oraz metod ograniczania liczebności jest kluczem do skutecznej ochrony plantacji, zarówno na większych polach towarowych, jak i w przydomowych ogrodach. Poniższy tekst przedstawia najważniejsze informacje o drutowcu pasiastym, jego wyglądzie, biologii, szkodliwości oraz metodach zwalczania – chemicznych, agrotechnicznych i ekologicznych.

Charakterystyka drutowca pasiastego i jego rozwój

Określenie drutowiec odnosi się do larwalnej postaci sprężyków, czyli chrząszczy z rodziny Elateridae. W uprawach ziemniaka spotyka się kilka gatunków, ale jednym z ważniejszych jest właśnie sprężyk pasiasty, którego larwy określa się potocznie jako drutowce pasiaste. To właśnie one wyrządzają szkody w bulwach i systemie korzeniowym roślin.

Wygląd chrząszcza i larwy

Dorosły chrząszcz jest stosunkowo niepozorny. Ma wydłużone ciało długości około 7–10 mm, ciemnobrunatne lub brunatnoczarne ubarwienie, często z charakterystycznym pasiastym deseniem lub jaśniejszymi smugami na pokrywach skrzydeł. Chrząszcze są ruchliwe, a ich wyróżniającą cechą jest tzw. mechanizm sprężynujący – w razie zagrożenia potrafią energicznie „przeskoczyć” w powietrze, wydając klikający odgłos. Ta cecha odróżnia je od wielu innych małych chrząszczy glebowych.

Znacznie ważniejszy z punktu widzenia plantatora jest wygląd larwy, czyli drutowca. Larwy są:

• cienkie, walcowate, sztywne w dotyku, długości od kilku do nawet 25 mm w starszych stadiach,
• o zabarwieniu żółtobrunatnym lub złocistożółtym, z ciemniejszą głową,
• o gładkiej, błyszczącej powierzchni ciała, przypominającej kawałek drutu – stąd nazwa,
• z trzema parami krótkich odnóży tułowiowych przy przedniej części ciała,
• z twardym oskórkiem, dzięki któremu są odporne na mechaniczne uszkodzenia.

Larwy z roku na rok powiększają swoje rozmiary i z każdym stadium stają się coraz bardziej żarłoczne. Największe szkody wyrządzają drutowce dwu-, trzy- i czteroletnie, mające już dobrze rozwinięty aparat gębowy.

Cykl życiowy i długość rozwoju

Cykl rozwojowy sprężyków jest stosunkowo długi i obejmuje kilka lat. W typowych warunkach klimatycznych środkowej Europy przebiega następująco:

• Wiosną i na początku lata dorosłe chrząszcze pojawiają się na powierzchni gleby, często żerując na chwastach oraz roślinach uprawnych, choć ich szkody nadziemne zwykle są niewielkie.
• Samice składają jaja do gleby, w miejsca wilgotne, często porośnięte trawami lub chwastami. Jedna samica może złożyć od kilkudziesięciu do ponad stu jaj.
• Po kilku tygodniach z jaj wylęgają się młode larwy, które początkowo żywią się drobnymi resztkami organicznymi i korzonkami roślin.
• Larwy zimują w glebie na różnej głębokości (nawet 20–30 cm), a ich rozwój może trwać 3–5 lat, w zależności od gatunku sprężyków, warunków termicznych i wilgotnościowych.
• Pod koniec rozwoju larwy przepoczwarczają się w komorach glebowych, zwykle latem. Młode chrząszcze mogą wyjść jeszcze w tym samym sezonie lub przezimować w glebie i pojawić się wiosną.

Taka wieloletnia obecność larw w glebie sprawia, że po jednorazowym zasiedleniu pola problem drutowców może utrzymywać się przez kilka sezonów, nawet jeśli w danym roku nie uprawia się ziemniaków. Z tego powodu walka z nimi opiera się w dużej mierze na profilaktyce i przemyślanym zmianowaniu.

Preferencje środowiskowe drutowca pasiastego

Drutowiec pasiasty najlepiej rozwija się w glebach:

• umiarkowanie wilgotnych, lekko zwięzłych, o dobrej strukturze,
• bogatych w materię organiczną i próchnicę,
• o odczynie obojętnym lub lekko kwaśnym.

Gleby trwałych użytków zielonych, nieużytków, odłogów i pól niedawno zaoranych po wieloletnich trawach są szczególnie narażone na wysoką liczebność larw. Tam, gdzie przez lata utrzymywał się wysoki udział traw i chwastów, populacje sprężyków mogą osiągać bardzo duże zagęszczenie. Z kolei gleby bardzo suche i silnie przesychające są dla larw mniej korzystne – wtedy drutowce schodzą głębiej do profilu glebowego, gdzie szukają odpowiedniej wilgotności.

Szkodliwość drutowca pasiastego w uprawie ziemniaka

Drutowiec pasiasty jest jednym z najważniejszych szkodników glebowych ziemniaka. Powoduje charakterystyczne uszkodzenia bulw, ale jego żerowanie może dotyczyć także nasion, kiełków i korzeni innych roślin uprawnych. Szkody są tym dotkliwsze, im większe są larwy i im gęściej zasiedlona jest gleba.

Rodzaj i wygląd uszkodzeń bulw

W bulwach ziemniaka drutowce wygryzają:

• wąskie, podłużne otwory lub korytarze,
• kanały o średnicy 1–2 mm, często biegnące głęboko do wnętrza bulwy,
• dziury w różnych miejscach bulwy, niekiedy połączone wewnętrzną siecią chodników.

Świeże otwory mają gładkie, wilgotne ściany, natomiast starsze mogą być wypełnione zbrązowiałą tkanką lub wtórnie porażone przez patogeny grzybowe i bakteryjne. To znacznie pogarsza jakość przechowalniczą i może powodować gnicie bulw w magazynie. Drutowiec rzadko zjada całą bulwę; zwykle ogranicza się do licznych, głębokich nakłuć, które jednak całkowicie dyskwalifikują bulwy handlowe lub nasienne.

Skutki gospodarcze uszkodzeń

Z ekonomicznego punktu widzenia szkody wyrządzane przez drutowca pasiastego dotyczą kilku aspektów:

• spadku plonu handlowego – wiele bulw, choć teoretycznie jadalnych, nie nadaje się do sprzedaży,
• pogorszenia możliwości długotrwałego przechowywania ziemniaków,
• wzrostu strat podczas obierania i przetwarzania – odpady są większe,
• konieczności sortowania i odrzutu uszkodzonych bulw nasiennych.

W skrajnych przypadkach, przy bardzo wysokiej liczebności larw, uszkodzenia mogą obejmować ponad połowę bulw z danego pola, co czyni produkcję ziemniaka nieopłacalną. Szczególnie dotkliwe jest to w przypadku gospodarstw zajmujących się produkcją ziemniaka jadalnego i do przetwórstwa, gdzie wymogi jakości handlowej są wysokie.

Inne rośliny atakowane przez drutowce

Chociaż w tytule mowa o ziemniakach, larwy sprężyków nie są wyspecjalizowane wyłącznie w tej uprawie. Mogą żerować również na:

• korzeniach zbóż, szczególnie kukurydzy i pszenicy,
• nasionach i wschodach roślin strączkowych,
• warzywach korzeniowych, takich jak marchew, burak, seler,
• korzeniach i szyjkach siewek wielu innych gatunków ogrodniczych.

Drutowce mogą wygryzać nasiona w okresie kiełkowania, prowadząc do przerzedzeń łanu, a także uszkadzać system korzeniowy młodych roślin, co skutkuje ich osłabieniem, zahamowaniem wzrostu lub zamieraniem. W przypadku kukurydzy obserwuje się niekiedy charakterystyczne braki w obsadzie w rzędach, które są wynikiem podgryzania kiełków przez larwy.

Kiedy szkody są największe

Aktywność żerująca drutowców wzrasta w okresach:

• wiosennego ocieplenia gleby,
• utrzymywania się odpowiedniej wilgotności – ani zbyt sucho, ani nadmiernie mokro,
• długotrwałego posadowienia roślin z rozbudowanym systemem korzeniowym.

W uprawach ziemniaka szczególnie wrażliwy jest okres od kiełkowania do zawiązywania bulw oraz czas ich przyrostu. Jeżeli liczebność larw w glebie przekracza próg szkodliwości (w literaturze najczęściej podaje się orientacyjnie kilka larw na 1 m²), trzeba poważnie rozważyć wprowadzenie metod ograniczających populację i zmianę sposobu użytkowania pola.

Metody zwalczania drutowca pasiastego – od agrotechniki do rozwiązań ekologicznych

Skuteczne ograniczanie drutowców pasiastych wymaga połączenia wielu działań. Ze względu na wieloletni cykl rozwojowy oraz fakt, że larwy przebywają głównie w glebie, trudno jest je zwalczyć jednorazową interwencją. Kluczem jest długofalowe planowanie i stosowanie zintegrowanych metod ochrony.

Profilaktyka i agrotechnika

Najważniejszą rolę w ograniczaniu zagrożenia od drutowców odgrywają zabiegi agrotechniczne i dobór stanowiska.

• Zmianowanie – unikanie sadzenia ziemniaków po wieloletnich trawach, odłogach, ugorach i uprawach utrzymujących wysoki udział traw i chwastów. Wprowadzenie kilkuletniej przerwy w uprawie ziemniaka na polach silnie zasiedlonych drutowcami może znacząco obniżyć ich liczebność.
• Głębokie orki – wykonywanie orki zimowej i głębokich uprawek glebowych w okresach, gdy część larw przebywa bliżej powierzchni, może mechanicznie niszczyć jaja, młode larwy oraz zakłócać ich środowisko. Odkryte na powierzchnię larwy są narażone na wysychanie i zjadanie przez ptaki.
• Regulacja odczynu gleby – utrzymywanie pH zbliżonego do obojętnego (np. poprzez wapnowanie gleb kwaśnych) ogranicza atrakcyjność stanowiska dla drutowców. Gleby bardzo kwaśne i wilgotne sprzyjają rozwojowi niektórych gatunków sprężyków.
• Zwalczanie chwastów i traw – regularne niszczenie chwastów wieloletnich, takich jak perz, oraz ograniczanie zadarniowania pól zmniejsza bazę pokarmową i miejsca składania jaj przez chrząszcze.
• Termin sadzenia i zbioru – w niektórych latach wcześniejsze sadzenie lub wcześniejszy zbiór mogą zmniejszyć narażenie bulw na intensywne żerowanie, choć jest to metoda raczej uzupełniająca.

Warto też prowadzić monitoring zagrożenia, np. poprzez zakładanie pułapek przynętowych w postaci kawałków ziemniaka, marchwi lub buraka zakopywanych w różnych miejscach pola. Ich regularne odkopywanie i liczenie larw daje ogólne pojęcie o stopniu zasiedlenia.

Metody chemiczne i ich ograniczenia

Zabiegi chemiczne przeciwko drutowcom są utrudnione, ponieważ substancje aktywne muszą dostać się do strefy aktywnego żerowania larw w glebie. Tradycyjnie stosowane zaprawy nasienne i granulatowe insektycydy glebowe są w ostatnich latach coraz bardziej ograniczane ze względu na regulacje prawne i ochronę środowiska.

Jeżeli w danym kraju dopuszczone są środki chemiczne przeciwko drutowcom, zwykle stosuje się je:

• jako zaprawę sadzeniaków,
• lub jako granulaty stosowane pasowo w rzędach przed lub w czasie sadzenia.

Skuteczność takiej ochrony bywa zróżnicowana i zależy od:

• rozmieszczenia larw w profilu glebowym,
• wilgotności gleby (zbyt sucha gleba ogranicza aktywność larw i przemieszczanie się substancji),
• terminu i dokładności wykonania zabiegu,
• zasięgu działania środka (ciężko jest objąć nim całą strefę żerowania).

Z uwagi na rosnące wymagania dotyczące ochrony bioróżnorodności oraz zdrowia ludzi, w wielu gospodarstwach poszukuje się alternatyw i stawia się na metody biologiczne oraz dobre praktyki agrotechniczne jako podstawowy sposób ograniczania szkodnika.

Zwalczanie ekologiczne i metody biologiczne

W rolnictwie ekologicznym drutowiec pasiasty stanowi duże wyzwanie, ponieważ zakres dostępnych środków chemicznych jest mocno zawężony. W takiej produkcji szczególnego znaczenia nabierają praktyki profilaktyczne, wykorzystanie organizmów pożytecznych oraz różnego rodzaju pułapki i przynęty.

Pułapki przynętowe

Stosowanie przynęt polega na celowym zwabieniu drutowców do smakowitego pokarmu, a następnie ich usunięciu z pola. W praktyce ogrodniczej wykorzystuje się m.in.:

• kawałki ziemniaków, buraków lub marchwi – nadziewa się je na patyczek i zakopuje na głębokość 5–10 cm, oznaczając miejsce patyczkiem wystającym nad ziemię,
• mokre ziarno zbóż – umieszczone w małych dołkach i przykryte lekko glebą.

Po kilku dniach przynęty się odkrywa i zbiera larwy, które wgryzły się do wnętrza. Zabieg można powtarzać kilkukrotnie wiosną, przed sadzeniem ziemniaków i w okresie wschodów. Nie wyniszczy to całkowicie populacji, ale może istotnie zmniejszyć jej liczebność w przydomowym warzywniku.

Uprawa roślin o działaniu odstraszającym lub pułapkowym

W literaturze i praktyce rolniczej wymienia się kilka gatunków roślin, które:

• działają jako rośliny pułapkowe, czyli silnie wabią larwy, które następnie eliminuje się przez zniszczenie roślin wraz z zasiedlonym systemem korzeniowym,
• lub w pewnym stopniu ograniczają zasiedlenie pola przez drutowce.

Do roślin pułapkowych zalicza się m.in. kukurydzę wysiewaną w pasach lub w mieszance, a następnie przyorywaną, gdy korzenie są silnie porażone. Niektóre doświadczenia wskazują, że wprowadzenie mieszanek z udziałem roślin motylkowych i gorczycy może zmieniać warunki glebowe na mniej korzystne dla rozwoju sprężyków. Duże znaczenie ma także szybko rosnąca roślina, która utrudnia larwom dotarcie do podsadzanych bulw ziemniaka.

Naturalni wrogowie i biopreparaty

W środowisku naturalnym drutowce mają wielu wrogów. Do ich naturalnych antagonistów należą:

• ptaki żerujące na polach (szpaki, wrony, gawrony),
• drapieżne chrząszcze biegaczowate i pająki,
• nicienie entomopatogeniczne, które pasożytują na larwach,
• grzyby entomopatogeniczne zasiedlające ciało larwy.

W systemach rolnictwa zrównoważonego i ekologicznego coraz większe znaczenie mają biopreparaty zawierające nicienie lub grzyby pasożytnicze. Mogą one być aplikowane do gleby w formie zawiesiny, w czasie sadzenia lub podlewania. Ich zadaniem jest wyszukiwanie i infekowanie larw drutowców, prowadzące do ich śmierci. Skuteczność zależy jednak od warunków wilgotności, temperatury i struktury gleby, a także od właściwego doboru gatunków nicieni do danego środowiska.

Inne praktyki ograniczające populację

Oprócz opisywanych metod, plantatorzy stosują szereg działań, które pośrednio utrudniają rozwój drutowca pasiastego:

• utrzymywanie wysokiej kultury rolnej, ze szczególnym naciskiem na systematyczne zabiegi uprawowe i właściwe nawożenie,
• stosowanie nawozów organicznych w sposób przemyślany – z jednej strony poprawiają one strukturę gleby i sprzyjają pożytecznym mikroorganizmom, z drugiej nadmiar świeżej materii organicznej może zwiększać atrakcyjność stanowiska dla niektórych szkodników glebowych,
• korzystanie z odmian ziemniaka mniej wrażliwych na uszkodzenia lub o krótszym okresie wegetacji, gdy tylko jest to możliwe i zgodne z kierunkiem produkcji.

Znaczenie regularnej lustracji upraw

Wczesne wykrycie problemu to szansa na zmniejszenie strat. Dlatego warto:

• sprawdzać bulwy na polu już w trakcie wegetacji, wykopując próbnie kilka krzaków,
• kontrolować przynęty zakopane w glebie,
• obserwować ewentualne braki w wschodach lub objawy zahamowania wzrostu roślin.

Jeżeli w jednym sezonie odnotuje się większe nasilenie szkód, przy planowaniu upraw w kolejnych latach należy zmienić strukturę zasiewów na danym polu i rozważyć wprowadzenie upraw mało atrakcyjnych dla drutowców lub intensywne zabiegi poprawiające strukturę i odczyn gleby.

Ciekawostki i dodatkowe informacje o drutowcu pasiastym

Choć drutowiec pasiasty postrzegany jest głównie jako groźny szkodnik, jego biologia obfituje w różne interesujące aspekty, które warto poznać, by lepiej zrozumieć jego zachowanie.

Nadzwyczajna odporność larw

Larwy sprężyków są niezwykle wytrzymałe. Dzięki twardemu oskórkowi i zdolności do spowalniania metabolizmu potrafią przetrwać niesprzyjające warunki, takie jak czasowe przesuszenie gleby czy niskie temperatury. Zimą schodzą głębiej, gdzie temperatura jest stabilniejsza. Nawet przy mechanicznym uszkodzeniu, np. podczas uprawek, niektóre osobniki potrafią przeżyć i kontynuować żerowanie, co dodatkowo utrudnia ich wytępienie.

Zachowania obronne dorosłych chrząszczy

Dorosłe chrząszcze sprężyków są znane z charakterystycznego odgłosu „klikania” i zdolności do podskakiwania. Mechanizm ten polega na tym, że owad wygina ciało, a potem gwałtownie prostuje, korzystając z wyrostka między przedtułowiem a śródtułowiem. Dzięki temu może nagle przeskoczyć nawet na kilka centymetrów w górę, co utrudnia schwytanie go przez drapieżniki. To samo zachowanie obserwuje się, gdy chrząszcz upadnie na grzbiet – w ten sposób pomaga sobie wrócić do pozycji stojącej.

Znaczenie drutowców w ekosystemie

Choć z perspektywy plantatora drutowiec jest przede wszystkim szkodnikiem, w naturalnych ekosystemach larwy sprężyków pełnią również pewną rolę. Żywią się nie tylko żywymi tkankami roślin, ale także rozkładającą się materią organiczną, uczestnicząc w jej mineralizacji. Z kolei same stanowią pokarm dla wielu gatunków ptaków, ssaków owadożernych i drapieżnych bezkręgowców. W zrównoważonych ekosystemach ich liczebność jest zazwyczaj regulowana przez naturalnych wrogów; problem pojawia się głównie tam, gdzie monokultury i sposób gospodarowania zaburzają tę równowagę.

Różnice między gatunkami drutowców

W Polsce i krajach o zbliżonym klimacie występuje kilka gatunków sprężyków, których larwy określa się zbiorczo jako drutowce. Różnią się one wielkością, preferencjami glebowymi oraz długością cyklu rozwojowego. Sprężyk pasiasty jest jednym z częściej spotykanych w stanowiskach z udziałem traw i na polach uprawnych o wysokiej wilgotności. Inne gatunki mogą częściej występować na glebach piaszczystych lub torfowych. Z punktu widzenia praktycznego ogrodnika rozróżnienie gatunków nie jest kluczowe – ważniejsze jest ogólne rozpoznanie obecności drutowców i dostosowanie działań ograniczających ich liczebność.

Prognozowanie występowania i badania nad szkodnikiem

Instytuty badawcze oraz służby doradcze prowadzą obserwacje nad rozmieszczeniem i liczebnością drutowców. Na podstawie wieloletnich danych tworzy się mapy zagrożenia oraz wytyczne dotyczące progu szkodliwości. Coraz częściej wykorzystuje się dane meteorologiczne i modele komputerowe do prognozowania wylęgu larw, aktywności żerowania i stopnia szkód w zależności od warunków pogodowych. Informacje te pomagają rolnikom podejmować decyzje dotyczące terminu sadzenia, rodzaju uprawy czy sensowności inwestowania w określone metody ochrony.

Praktyczne wskazówki dla małych ogrodów i działek

W przydomowych ogrodach oraz na działkach metody zwalczania drutowca pasiastego opierają się głównie na podejściu mechanicznym i ekologicznym. W praktyce można polecić:

• regularne spulchnianie i przekopywanie gleby – zwłaszcza jesienią i wczesną wiosną,
• zakładanie pułapek z kawałków warzyw korzeniowych przed sadzeniem ziemniaków i ich kilkukrotne powtarzanie,
• unikanie sadzenia ziemniaków w miejscach świeżo przekształconych z trawnika lub łąki, albo przynajmniej odczekanie jednego–dwóch sezonów,
• wspieranie populacji ptaków, np. przez zakładanie budek lęgowych – ptaki chętnie wyjadają larwy z gleby,
• stosowanie ściółkowania i roślin mieszanych, które poprawiają warunki dla naturalnych wrogów szkodników.

W amatorskich warunkach najskuteczniejsze okazuje się cierpliwe łączenie tych działań przez kilka sezonów, zamiast oczekiwania na szybki, całkowity efekt.

Drutowiec pasiasty w ziemniakach to problem złożony, związany z glebą, zmianowaniem, warunkami klimatycznymi i całym systemem gospodarowania. Zrozumienie jego biologii, cyklu życia i preferencji środowiskowych pozwala tak zorganizować uprawę, by ograniczyć szkody do poziomu akceptowalnego ekonomicznie, a jednocześnie chronić równowagę ekologiczną w środowisku glebowym.