Ciągnik Deutz-Fahr Agrotron 200

Deutz-Fahr Agrotron 200 to jeden z najbardziej rozpoznawalnych reprezentantów ciężkiej serii ciągników rolniczych z przełomu przełomu XX i XXI wieku. Łączy w sobie solidność konstrukcji, nowoczesne jak na swój czas rozwiązania elektroniczne i wysoki komfort pracy operatora. Maszyna ta powstała z myślą o gospodarstwach intensywnie towarowych, przedsiębiorstwach usługowych oraz dużych areałach wymagających wysokiej mocy, a jednocześnie precyzyjnego sterowania i uniwersalności. Agrotron 200 nie jest już najnowszym modelem, ale wciąż cieszy się stabilną pozycją na rynku wtórnym, co wynika zarówno z udanej konstrukcji, jak i dobrego dostępu do części zamiennych oraz serwisu. Znany jest z mocnego silnika, rozbudowanej hydrauliki i wygodnej kabiny, a także z charakterystycznego, nowoczesnego jak na swoją epokę designu zielonej maski i przeszklonej kabiny z dużą widocznością. W niniejszym artykule przedstawiono historię powstania Agrotrona 200, jego szczegółowe dane techniczne, typowe zastosowania, a także mocne i słabsze strony, o których warto wiedzieć przed zakupem używanego egzemplarza.

Historia i rozwój serii Deutz-Fahr Agrotron 200

Marka Deutz-Fahr ma długą tradycję w produkcji wysokiej mocy ciągników rolniczych. Seria Agrotron pojawiła się jako odpowiedź na rosnące wymagania gospodarstw specjalizujących się w intensywnej produkcji roślinnej, w tym zbóż, kukurydzy, rzepaku czy upraw na kiszonkę. Model Agrotron 200 pojawił się na rynku jako maszyna z segmentu około 200 KM, plasując się w klasie wydajnościowej odpowiedniej dla pracy z dużymi pługami, agregatami uprawowo-siewnymi, ciężkimi bronami talerzowymi oraz prasami wielkogabarytowymi.

Istotnym tłem dla powstania Agrotrona 200 była transformacja europejskiego rolnictwa w kierunku większej mechanizacji i koncentracji produkcji. Rolnicy zaczęli inwestować w bardziej wydajne maszyny, które pozwalają obsłużyć większy areał przy ograniczonej liczbie pracowników. Deutz-Fahr, znany z wykorzystania silników z napędem powietrzno-olejowym i później klasycznych jednostek wysokoprężnych chłodzonych cieczą, wprowadził serię Agrotron jako połączenie tradycyjnej solidności z nowoczesnymi rozwiązaniami elektronicznymi i ergonomicznymi.

Agrotron 200 był częścią linii obejmującej kilka modeli o różnej mocy, lecz o zbliżonej konstrukcji ramy, kabiny i układu napędowego. Pozwoliło to producentowi na utrzymanie kompatybilności wielu podzespołów oraz uproszczone szkolenie operatorów, którzy przechodzili z mniejszych Agrotronów na większe. W tamtym okresie ważnym elementem marketingu Deutz-Fahr była komfortowa kabina, wysoka wydajność hydrauliki i zaawansowana jak na owe czasy elektronika sterująca, w tym systemy zarządzania obrotami silnika, prędkością jazdy i pracą podnośnika.

Na przestrzeni lat model Agrotron 200 doczekał się kilku modernizacji, obejmujących głównie dostosowanie do kolejnych norm emisji spalin, poprawki w oprogramowaniu sterowników oraz drobne zmiany w wykończeniu kabiny. Zasadnicza koncepcja konstrukcyjna pozostała jednak niezmienna: mocny silnik, wytrzymała skrzynia, solidny most przedni z napędem na cztery koła oraz hydraulika o wysokim przepływie. Po wejściu na rynek nowszych serii Deutz-Fahr, takich jak modele TTV z bezstopniową przekładnią, Agrotron 200 nadal utrzymywał pozycję atrakcyjnej propozycji w segmencie ciągników używanych.

Model ten oferowano przede wszystkim na rynkach europejskich, w tym w Niemczech, Włoszech, Francji, Polsce oraz krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Dobrze sprawdził się także w usługach rolniczych, gdzie konieczna jest eksploatacja ciągnika przez wiele godzin dziennie, w zmiennych warunkach glebowych i pogodowych. Z czasem powstały liczne gospodarstwa, w których Agrotron 200 pracował jako główny lub jeden z głównych ciągników w parku maszynowym, a jego pozytywną opinię ugruntowała przede wszystkim niezła niezawodność i uniwersalne zastosowanie.

Budowa, dane techniczne i kluczowe rozwiązania konstrukcyjne

Silnik i układ napędowy

Deutz-Fahr Agrotron 200 został wyposażony w sześciocylindrowy, wysokoprężny silnik o pojemności około 6–7 litrów (w zależności od konkretnej wersji i roku produkcji). Jednostka ta bazuje na sprawdzonej konstrukcji Deutz, znanej z wysokiej trwałości, dobrego momentu obrotowego oraz efektywnego spalania paliwa. Moc maksymalna oscyluje wokół 200 KM, co zapewnia ciągnikowi wystarczający zapas siły do pracy w ciężkich warunkach polowych.

Silnik wyposażono w system wtrysku paliwa o kontrolowanej elektronicznie dawce, co pozwala na optymalizację zużycia oleju napędowego i zmniejszenie emisji spalin. Zastosowano także turbosprężarkę oraz chłodnicę powietrza doładowującego (intercooler), co poprawia parametry pracy w całym zakresie obrotów. Dzięki temu ciągnik osiąga wysoki moment obrotowy przy stosunkowo niskich obrotach nominalnych silnika, co przekłada się na cichszą pracę i niższe zużycie paliwa.

W typowych wersjach Agrotrona 200 można spotkać przekładnie mechaniczne z kilkoma zakresami i półbiegami pod obciążeniem, obsługiwane elektrohydraulicznie. Jest to układ pozwalający na komfortową zmianę przełożeń bez konieczności używania sprzęgła w czasie jazdy. W zależności od konfiguracji skrzynia oferuje kilkanaście lub kilkadziesiąt biegów do przodu i do tyłu. Napęd na cztery koła (4WD) załączany jest również elektrohydraulicznie, podobnie jak blokada mechanizmu różnicowego, co ułatwia szybkie dostosowanie ciągnika do zmieniających się warunków terenowych.

Prędkość maksymalna Agrotrona 200 to zazwyczaj 40 km/h, w niektórych rynkowych wariantach dopuszczano także możliwość osiągnięcia 50 km/h, oczywiście z odpowiednimi hamulcami i homologacją. Takie prędkości transportowe są istotne dla rolników posiadających pola oddalone od siedziby gospodarstwa, a także dla firm usługowych świadczących prace na rozproszonych areałach.

Hydraulika, podnośnik i WOM

Użytkownicy Agrotrona 200 doceniają przede wszystkim stosunkowo mocny układ hydrauliczny. Pompa hydrauliczna o wydatku rzędu 90–120 l/min (w zależności od wersji) zapewnia odpowiedni przepływ oleju do zasilania zewnętrznych odbiorników – takich jak siłowniki maszyn uprawowych, siewników pneumatycznych, rozsiewaczy nawozów czy przyczep z ruchomą podłogą. Dostępnych jest kilka (najczęściej od trzech do sześciu) złączy hydrauliki zewnętrznej sterowanych dźwigniami lub joystickami w kabinie.

Tylny podnośnik trzypunktowy kategorii II/III wyróżnia się znacznym udźwigiem, pozwalającym na współpracę z ciężkimi maszynami. W zależności od rocznika maksymalny udźwig może przekraczać 8000–9000 kg. Sterowanie podnośnikiem jest elektroniczne (EHR), co umożliwia precyzyjną regulację głębokości roboczej narzędzia, siły uciągu oraz pozycji transportowej. Rolnicy cenią ten system za wygodę i powtarzalność ustawień, co przyspiesza prace polowe i poprawia równomierność uprawy.

Wałek odbioru mocy (WOM) dostępny jest w kilku prędkościach, najczęściej 540 i 1000 obr./min, a w niektórych wersjach również 540E (ekonomiczne) pozwalające na pracę z mniejszym zapotrzebowaniem mocy przy obniżonych obrotach silnika. Taka konfiguracja umożliwia współpracę z szerokim spektrum maszyn, od lżejszych kosiarek i rozsiewaczy po ciężkie rozdrabniacze, prasy zwijające i sieczkarnie zawieszane.

Podwozie, mosty i ogumienie

Agrotron 200 posiada masywną ramę pośrednią oraz solidne mosty, przystosowane do przenoszenia wysokiego momentu obrotowego i pracy z dużymi obciążeniami. Przedni most z napędem jest zazwyczaj wyposażony w amortyzację, co zwiększa komfort jazdy po nierównościach oraz poprawia trakcję i kontakt kół z podłożem. Rozstaw osi i masa własna ciągnika zapewniają dobrą stabilność podczas pracy z ciężkimi maszynami zawieszanymi lub przyczepami o dużym ładunku.

Typowe ogumienie to duże koła tylne o średnicy przekraczającej 38 cali oraz przednie koła o odpowiednio mniejszej średnicy, dobranej do pracy w polu i transporcie. Istnieje możliwość montażu bliźniaków na tylnej osi, co poprawia trakcję na glebach zwięzłych i zmniejsza ugniatanie ziemi. Ogumienie dobiera się w zależności od rodzaju gleby, intensywności uprawy i udziału prac transportowych w ogólnym obciążeniu ciągnika.

Kabina, ergonomia i wyposażenie

W momencie wprowadzenia na rynek, kabina Agrotrona 200 uchodziła za nowoczesną i komfortową. Duża powierzchnia szyb gwarantuje dobrą widoczność do przodu, na boki i do tyłu, co istotne przy pracy z maszynami zawieszanymi oraz w transporcie. Fotel operatora ma regulację w wielu płaszczyznach, często posiada pneumatyczne zawieszenie, a w wielu egzemplarzach spotyka się również amortyzowaną mechanicznie lub pneumatycznie kabinę.

Wnętrze zaprojektowano tak, aby najważniejsze elementy sterowania znajdowały się w zasięgu ręki. Dźwignie zmiany biegów, przełączniki półbiegów, sterowanie podnośnikiem, hydrauliką zewnętrzną i WOM są rozmieszczone w sposób intuicyjny. W wielu wersjach zastosowano wielofunkcyjny panel z wyświetlaczem, prezentujący kluczowe parametry pracy silnika, prędkość jazdy, spalanie chwilowe, liczniki motogodzin, informacje o aktywnych funkcjach hydrauliki czy ustawieniach EHR.

Kabina wyposażona jest w wydajną wentylację i ogrzewanie, a często również w klimatyzację, co szczególnie doceniane jest w gorące dni żniwne. Obecność radia, liczne schowki oraz możliwość montażu dodatkowych uchwytów na terminale maszyn (np. komputerów siewników, rozsiewaczy czy systemów GPS) sprawiają, że Agrotron 200 z powodzeniem może służyć jako ciągnik do precyzyjnego rolnictwa. Duża powierzchnia szyb sprzyja także montażowi dodatkowych kamer wspomagających obserwację maszyn lub przyczep.

Orientacyjne dane techniczne Agrotron 200

  • Moc maksymalna: około 200 KM
  • Typ silnika: 6-cylindrowy, wysokoprężny, turbodoładowany, chłodzony cieczą
  • Pojemność skokowa: ok. 6–7 l (w zależności od wersji)
  • Norma emisji spalin: wczesne wersje – odpowiednik Euro II/III
  • Przekładnia: mechaniczna z półbiegami pod obciążeniem, liczne przełożenia do przodu i do tyłu
  • Prędkość maksymalna: najczęściej 40 km/h, w wybranych wersjach 50 km/h
  • Napęd: 4×4 z elektrohydraulicznym załączaniem przedniego mostu
  • Wydajność pompy hydraulicznej: ok. 90–120 l/min
  • Udźwig tylnego podnośnika: ponad 8000 kg
  • WOM: 540/1000 obr./min (często także 540E)
  • Masa własna: w granicach 7–8 t (zależnie od wyposażenia)
  • Dopuszczalna masa całkowita: zazwyczaj powyżej 11–12 t

Zastosowanie w gospodarstwie i w usługach, mocne i słabe strony Agrotrona 200

Gdzie i do czego wykorzystuje się Agrotron 200

Deutz-Fahr Agrotron 200 to ciągnik typowo stworzony do ciężkiej pracy polowej. Najczęściej pracuje na dużych areałach, w gospodarstwach powyżej 50–100 ha, gdzie obecność maszyn o mocy około 200 KM jest ekonomicznie uzasadniona. Typowe zastosowania obejmują:

  • orka głęboka z wykorzystaniem pługów obracalnych o 4–6 korpusach, często z dodatkowym wyposażeniem, takim jak wały doprawiające,
  • uprawę przedsiewną przy pomocy ciężkich agregatów uprawowo-siewnych, w tym talerzowych i gruberów,
  • siew zbóż, rzepaku oraz innych roślin uprawnych agregatami o szerokości roboczej 3–6 m,
  • transport płodów rolnych z pola do magazynu – zboża, kukurydzy, buraków cukrowych, kiszonki,
  • prace z prasami wielkogabarytowymi, praso-owijarkami i przyczepami samozbierającymi,
  • zasilanie dużych rozrzutników obornika oraz beczkowozów do gnojowicy,
  • agrosiew i uprawę kukurydzy z wykorzystaniem siewników punktowych oraz agregatów do uprawy pasowej.

Poza klasycznymi zadaniami w rolnictwie roślinnym, Agrotron 200 wykorzystuje się również w gospodarstwach hodowlanych, gdzie pracuje jako główny ciągnik do prac polowych, zwożenia pasz, uprawy użytków zielonych oraz obsługi przyczep objętościowych. Dzięki swojej masie i mocy traktor ten dobrze sprawdza się także w usługach komunalnych, takich jak zimowe odśnieżanie dróg i placów przy użyciu pługów i posypywarek, choć jest to zdecydowanie mniej typowe zastosowanie niż praca w polu.

W firmach świadczących usługi rolnicze Agrotron 200 pełni rolę uniwersalnej jednostki napędowej do różnorodnych maszyn. Jego zaletą jest możliwość szybkiej zmiany oprzyrządowania dzięki prostemu systemowi zaczepów i wydajnej hydraulice. Operatorzy cenią sobie również wysoką trakcję i stabilność w trudnych warunkach – na przykład podczas pracy na stokach czy glebach ciężkich, gliniastych, gdzie mniejsze maszyny miałyby problemy z uciągiem.

Zalety Agrotrona 200 oczami użytkowników

Jedną z największych zalet Agrotrona 200 jest udany kompromis pomiędzy mocą, masą i uniwersalnością. Ciągnik ten jest wystarczająco silny, aby pracować z ciężkimi maszynami uprawowymi, a jednocześnie nie jest aż tak masywny, by jego użycie ograniczało się tylko do największych gospodarstw. Dzięki temu znajduje zastosowanie zarówno jako główny, jak i drugi co do wielkości ciągnik w parku maszynowym.

Użytkownicy podkreślają także stosunkowo niskie zużycie paliwa jak na klasę mocy 200 KM. Silnik Deutz słynie z dobrej ekonomii spalania, szczególnie przy pracy na optymalnych obrotach i w warunkach stałego obciążenia. W połączeniu z dużym zbiornikiem paliwa pozwala to na wykonywanie długich zmian bez konieczności częstego tankowania, co ma znaczenie w intensywnych okresach prac polowych, takich jak siew czy żniwa.

Do istotnych zalet zalicza się także komfort kabiny. Dobra widoczność, wygodny fotel, klimatyzacja i sensownie rozmieszczone elementy sterujące sprawiają, że nawet wielogodzinna praca nie jest tak męcząca jak w starszych modelach ciągników bez amortyzacji i nowoczesnej ergonomii. Operatorzy doceniają możliwość szybkiego reagowania na zmiany warunków pracy dzięki elektronicznemu sterowaniu podnośnikiem i hydrauliką.

Na uwagę zasługuje także szeroka dostępność części zamiennych oraz serwisu. Deutz-Fahr jest marką obecną w wielu krajach Europy, a liczne zamienniki i części oryginalne są dostępne zarówno w sieci dealerskiej, jak i w sklepach niezależnych. Dzięki temu koszty utrzymania Agrotrona 200 pozostają na akceptowalnym poziomie, a naprawy można realizować stosunkowo szybko, bez długiego oczekiwania na dostawę podzespołów.

Niektórzy użytkownicy zwracają też uwagę na przyzwoitą wartość rezydualną ciągnika. Mimo upływu lat Agrotron 200 utrzymuje stabilną pozycję na rynku wtórnym – głównie dzięki opinii solidnego ciągnika oraz temu, że jest to model nadal chętnie poszukiwany przez gospodarstwa rozwijające się, ale niekoniecznie chcące inwestować w najnowsze i najdroższe konstrukcje.

Wady i potencjalne problemy eksploatacyjne

Jak każda maszyna, także Agrotron 200 ma swoje słabsze strony. Jednym z częściej wymienianych minusów są skomplikowane układy elektroniczne, które w starszych egzemplarzach mogą sprawiać problemy. Dotyczy to przede wszystkim sterowników odpowiedzialnych za obsługę przekładni, podnośnika EHR oraz paneli wyświetlaczy. Zdarzają się awarie czujników, zimne luty w modułach, czy zakłócenia komunikacji, co może prowadzić do nieprawidłowego działania niektórych funkcji ciągnika.

Kolejnym aspektem jest wysoki koszt niektórych podzespołów, zwłaszcza jeśli użytkownik decyduje się na części oryginalne. Dotyczy to między innymi elementów hydrauliki, specjalistycznych zaworów, pomp czy komponentów układu wtryskowego. Podobnie, naprawa skomplikowanej przekładni z półbiegami pod obciążeniem może być kosztowna, jeżeli dojdzie do poważniejszego uszkodzenia wynikającego z niewłaściwej eksploatacji lub zaniedbania wymian oleju.

Niektórzy operatorzy zwracają uwagę na to, że Agrotron 200 – w porównaniu do najnowszych modeli konkurencyjnych marek – może wydawać się nieco mniej intuicyjny w obsłudze. Rozmieszczenie przycisków, logika menu wyświetlaczy czy działanie niektórych funkcji wymaga przyzwyczajenia, szczególnie dla osób, które pierwszy raz mają do czynienia z serią Agrotron. Jednak po okresie adaptacji większość użytkowników nie uznaje tego już za poważny problem.

Przy zakupie używanego egzemplarza należy zwrócić uwagę na stan układu chłodzenia, szczelność przewodów hydraulicznych, zużycie elementów zawieszenia kabiny oraz ewentualne luzy w przednim moście. Ciągniki pracujące wiele lat w ciężkich warunkach mogły być obciążane ponad miarę, szczególnie jeśli współpracowały z bardzo ciężkimi maszynami zawieszanymi lub przyczepami przekraczającymi dopuszczalną masę całkowitą. W takich przypadkach trzeba liczyć się z koniecznością większych inwestycji serwisowych po zakupie.

Praktyczne rady dla osób rozważających zakup Agrotrona 200

Dla rolników i firm usługowych planujących nabycie używanego Deutz-Fahr Agrotron 200 przydatne jest kilka praktycznych wskazówek. Przede wszystkim warto dokładnie przeanalizować historię serwisową maszyny – regularne wymiany oleju silnikowego i przekładniowego, filtrów oraz przeglądy okresowe znacząco wydłużają żywotność podzespołów. Dobrze udokumentowany serwis, najlepiej w autoryzowanej stacji lub renomowanym warsztacie, to mocny argument przemawiający na korzyść danego egzemplarza.

Należy zwrócić uwagę na sposób uruchamiania silnika, jego kulturę pracy na zimno i na ciepło oraz ewentualne dymienie pod obciążeniem. Nierówna praca, nadmierny hałas, wycieki oleju lub płynu chłodniczego mogą świadczyć o zużyciu jednostki napędowej. Warto także skontrolować działanie półbiegów, sprawdzić płynność przełączania i brak szarpnięć czy opóźnień.

Dobrym pomysłem jest przetestowanie ciągnika z maszyną roboczą, na przykład pługiem lub agregatem. Pozwoli to ocenić realną moc, zachowanie podnośnika, skuteczność hydrauliki i ogólną stabilność ciągnika. Należy również sprawdzić wszystkie prędkości WOM, działanie zaczepów, oświetlenia roboczego i drogowego, a także poprawność wskazań na panelach sterujących.

Warto zweryfikować ceny części zamiennych dla najczęściej zużywających się podzespołów oraz dostępność serwisu w danym regionie. Dobrze rozwinięta sieć serwisowa i łatwy dostęp do części to mniejsze ryzyko przestojów w okresach newralgicznych prac polowych. Jeżeli w okolicy działa warsztat specjalizujący się w marce Deutz-Fahr, utrzymanie Agrotrona 200 stanie się jeszcze wygodniejsze.

W kontekście wyboru między Agrotronem 200 a nowszymi modelami warto rozważyć relację mocy do ceny. Starszy ciągnik tej serii często oferuje bardzo dobry stosunek kosztu zakupu do możliwości, szczególnie jeżeli nie jest wymagane najnowsze wyposażenie elektroniczne czy bezstopniowa przekładnia. Dla wielu gospodarstw liczy się przede wszystkim niezawodność, prosta obsługa i możliwość samodzielnego wykonania części prac serwisowych – i właśnie w tych aspektach Agrotron 200 nadal pozostaje interesującą propozycją.

Ciekawostki i mniej oczywiste informacje o Agrotronie 200

Ciekawym elementem konstrukcyjnym Agrotrona 200 jest połączenie dość zaawansowanej elektroniki sterującej z tradycyjną mechaniką silnika i skrzyni biegów. Dzięki temu ciągnik nie jest tak bardzo uzależniony od diagnostyki komputerowej jak najnowsze modele, choć oczywiście korzystanie z fabrycznego urządzenia diagnostycznego ułatwia lokalizację usterek. Wiele drobniejszych napraw i konserwacji wciąż można wykonać samodzielnie, dysponując podstawowymi narzędziami i wiedzą z zakresu mechaniki.

W niektórych krajach Agrotron 200 był wykorzystywany jako baza do specjalistycznych zastosowań, na przykład w leśnictwie czy przy pracach na terenach górskich. Montowano wówczas dodatkowe osłony podwozia, wzmocnione ogumienie, wyciągarki i zabudowy chroniące przed gałęziami oraz kamieniami. Dzięki solidnej ramie i mocnemu silnikowi ciągnik dobrze znosił dodatkowe obciążenia związane z takimi modyfikacjami.

W środowisku pasjonatów mechanizacji rolnictwa Agrotron 200 bywa porównywany z modelami innych producentów o podobnej mocy, takimi jak John Deere, Fendt czy Case IH. W wielu testach polowych Deutz-Fahr wypada korzystnie pod względem zużycia paliwa i komfortu jazdy, co potwierdza renomę silników Deutz i przemyślanej konstrukcji kabiny. Oczywiście poszczególne egzemplarze mogą różnić się stanem technicznym, dlatego doświadczenia użytkowników bywają zróżnicowane, jednak ogólna opinia o modelu pozostaje pozytywna.

Na rynku wtórnym Agrotron 200 występuje w wielu konfiguracjach wyposażenia. Można spotkać wersje bogato doposażone, z rozbudowaną hydrauliką, licznymi wyjściami, dodatkowymi światłami roboczymi i fotelami pasażera, jak i skromniejsze odmiany, przeznaczone pierwotnie dla mniej wymagających nabywców. Przy zakupie warto więc zwrócić uwagę nie tylko na sam rok produkcji i przebieg w motogodzinach, ale także na faktyczne wyposażenie, które w praktyce ma ogromne znaczenie dla komfortu i funkcjonalności ciągnika.

Deutz-Fahr Agrotron 200 pozostaje przykładem ciągnika, w którym połączono dojrzałą technologię mechaniczną z elektroniką, ale jeszcze nie na tyle zaawansowaną, by zupełnie uzależnić maszynę od komputerów. Dla wielu użytkowników jest to korzystny kompromis, pozwalający cieszyć się wysoką mocą, komfortem i wszechstronnością, przy nadal akceptowalnym poziomie skomplikowania serwisu oraz obsługi.

Powiązane artykuły

Ciągnik John Deere 5085E

John Deere 5085E to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ciągników w segmencie około 80–90 KM, łączący prostotę obsługi z nowoczesnymi rozwiązaniami technicznymi. Maszyna ta zdobyła popularność zarówno w gospodarstwach rodzinnych, jak…

Ciągnik John Deere 5075E

John Deere 5075E to jeden z najpopularniejszych modeli w segmencie ciągników o mocy około 75 KM, chętnie wybierany przez rolników prowadzących gospodarstwa małe i średnie, a także firmy komunalne oraz…