Rasa kur Campine, znana także jako Gallus gallus domesticus Campine, należy do starych, europejskich odmian drobiu użytkowego, wywodzących się z terenów dzisiejszej Belgii. Ceniona jest zarówno za efektowne, kontrastowe upierzenie, jak i dobrą nieśność przy stosunkowo niewielkim zużyciu paszy. Choć obecnie należy do ras rzadkich, nadal budzi duże zainteresowanie miłośników ras historycznych, hodowców amatorskich i kolekcjonerów genetycznych zasobów zwierząt gospodarskich. Campine uchodzi za kurę żywą, ruchliwą i inteligentną, ale równocześnie wymagającą od hodowcy uwagi i odpowiednich warunków, aby mogła w pełni zaprezentować swój potencjał produkcyjny i wystawowy.

Historia i pochodzenie rasy Campine

Początki rasy Campine wiążą się z regionem Kempen (po niderlandzku: Kempenland, francuska nazwa: Campine), położonym na pograniczu Belgii i Holandii. Jest to obszar o dość surowym klimacie i ubogich glebach, gdzie rolnicy od dawna poszukiwali kur odpornych, oszczędnych i dobrze przystosowanych do skromnych warunków żywienia. Z czasem utrwalił się tam typ kur, który dziś określamy wspólną nazwą Campine, chociaż historycznie występowały w tym regionie zbliżone do siebie odmiany, niekiedy różnie nazywane w zależności od wsi czy lokalnego zwyczaju.

W XIX wieku kurczaki z obszaru Campine zaczęto opisywać w literaturze jako kury drobniejsze od typowych kur mięsno–użytkowych, ale bardzo żywotne, wcześnie dojrzewające i nadzwyczaj sprawne w poszukiwaniu pożywienia na wybiegu. Dla wsi położonych na piaszczystych terenach Kempen miało to ogromne znaczenie: kury musiały samodzielnie uzupełniać skromną dawkę ziarna tym, co znajdą w terenie – nasionami traw, drobnymi bezkręgowcami, zielonką czy odpadkami gospodarskimi.

W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku narodziła się w Europie moda na standaryzowanie i wystawianie kur rasowych. Rasa Campine, doceniona za niepowtarzalne upierzenie i dobre wyniki w nieśności, trafiła wówczas do hodowli hobbystycznych w Wielkiej Brytanii, a następnie w Stanach Zjednoczonych. Ustalono wzorzec rasy, opisano oficjalne odmiany barwne i nadano jej status kury użytkowo–ozdobnej. Część autorów podkreśla, że w tym okresie dochodziło do krzyżowań z pokrewną rasą Brakel, co miało na celu poprawę jednorodności rysunku piór i ogólnej budowy ptaków.

W pierwszych dekadach XX wieku Campine osiągnęła pewien rozgłos jako kura znosząca stosunkowo dużo jaj, szczególnie w warunkach przyzagrodowych. Jednak rozwój intensywnej produkcji drobiarskiej, pojawienie się wyspecjalizowanych mieszańców wysokiej nieśności oraz komercyjnych ras o lepszym przyroście masy spowodowały, że Campine zaczęła stopniowo tracić znaczenie gospodarcze. Po II wojnie światowej liczebność rasy w Europie wyraźnie spadła, a w wielu krajach zniknęła ona niemal całkowicie z produkcji towarowej, pozostając głównie w rękach pasjonatów.

Równolegle do zaniku ekonomicznej roli Campine narastała świadomość potrzeby zachowania dawnych ras jako elementu dziedzictwa kulturowego i bogactwa genetycznego drobiu. Organizacje hodowców ras rodzimych, a także programy ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich, objęły również tę rasę swoimi działaniami. Obecnie Campine znajduje się w wielu krajach na listach ras zagrożonych lub rzadkich, ale jest jednocześnie aktywnie odtwarzana i promowana wśród doświadczonych hodowców amatorskich.

Warto podkreślić, że współczesna Campine, jaką oglądamy na wystawach, jest efektem długotrwałej, selektywnej pracy hodowlanej. Dążono nie tylko do utrwalenia charakterystycznego, jednolitego rysunku piór na całym ciele i wyraźnego kontrastu między kolorem piór a barwą szyi, ale też do zachowania dobrych cech użytkowych: zadowalającej nieśności, wysokiej żywotności oraz odporności na warunki zewnętrzne. Dzięki temu rasa nie stała się wyłącznie ptakiem pokazowym, lecz nadal może spełniać funkcje użytkowe w małych, zróżnicowanych hodowlach.

Cechy wyglądu, zachowania i użytkowości

Campine należy do ras lekkich, co w praktyce oznacza umiarkowaną masę ciała, smukłą sylwetkę i stosunkowo wysokie ustawienie na nogach. Kury są zwinne, szybkie i ruchliwe, a ich budowa sprzyja aktywnemu trybowi życia na rozległym wybiegu. Sylwetka jest lekko wydłużona, z dobrze zaznaczoną linią grzbietu, który ulega jedynie nieznacznemu wzniesieniu ku ogonowi. Pierś powinna być dobrze rozwinięta, choć nie tak masywna jak u ras typowo mięsnych. Kościec jest delikatny, ale mocny, co widoczne jest szczególnie w budowie nóg.

Jedną z najważniejszych cech rozpoznawczych Campine jest charakterystyczne, kontrastowe upierzenie, składające się z ciemnych i jasnych przepasek. Dwie podstawowe odmiany barwne to zazwyczaj srebrna i złota. W odmianie srebrnej szyja kur i kogutów przybiera kolor czysto biały lub srebrzysty, natomiast reszta ciała pokryta jest naprzemiennymi poprzecznymi pręgami barwy czarnej i białej. W odmianie złotej zamiast bieli występuje odcień ciepłego, złotobrązowego koloru, w połączeniu z czarnymi pręgami tworząc efektowne, „łuskowate” wrażenie na całym ciele ptaka.

Pióra Campine są dość przylegające, co pomaga ograniczać nadmierne zabrudzenia i sprzyja dobrej aerodynamice podczas krótkich lotów nad ogrodzeniem czy przeszkodami terenowymi. Ogon u kogutów jest dobrze rozwinięty, z wyraźnymi sierpówkami, uniesiony, ale nieprzesadnie wysoki. U kur jest oczywiście skromniejszy, choć również dość pełny. Głowa jest średniej wielkości, z dobrze wyrzeźbionym grzebieniem pojedynczym, który u kogutów może być dość okazały i prosty, zaś u kur nieco mniejszy. Dzwonki są wyraźne, podobnie jak płatki uszne, które mogą mieć jasny, lekko perłowy odcień.

Barwa nóg zależy od akceptowanego w danym kraju standardu, ale najczęściej spotyka się odcienie łupkowe lub szaroniebieskie. Palce są wyraźnie rozstawione, a pazury mocne – co wynika z naturalnego przystosowania do intensywnego grzebania w ziemi. Oczy są żywe, najczęściej czerwonopomarańczowe lub brązowawe. Ogólnie wyraz twarzy Campine sprawia wrażenie czujności i energii.

Od strony użytkowej Campine zaliczana jest do ras nieśnych lub nieśno–ozdobnych. Kury składają na ogół od około 150 do 200 jaj rocznie, przy czym przy właściwym żywieniu i utrzymaniu wyniki te mogą być wyższe. Jaja są przeważnie białej lub kremowej barwy, średniej wielkości. Skorupa bywa dość gładka, a kształt jaj – owalny, dobrze zarysowany. W porównaniu z nowoczesnymi mieszańcami towarowymi liczba znoszonych jaj jest umiarkowana, ale dla hodowcy amatorskiego w pełni satysfakcjonująca, szczególnie biorąc pod uwagę inne walory rasy.

Mięso Campine jest delikatne, o dość drobnej strukturze włókien. W hodowli nastawionej głównie na walory kulinarne nie będzie konkurować z ciężkimi rasami mięsnymi, natomiast w gospodarstwie przydomowym można wykorzystywać nadwyżkowe koguty jako surowiec na lekkie potrawy drobiowe. Dzięki drobniejszej budowie tuszki nadają się szczególnie do pieczenia w całości lub na rożnie.

Charakter i temperament Campine mają ogromne znaczenie dla codziennego utrzymania. Rasa ta jest z natury ruchliwa, czujna i dość niezależna. Kury lubią przebywać na wybiegu, poszukując pokarmu i penetrując każdy zakamarek terenowy. Można powiedzieć, że mają wrodzoną skłonność do „włóczęgi”, co oznacza, że przy braku odpowiednich zabezpieczeń potrafią przedostać się poza ogrodzenie, przelatując nad zbyt niską siatką lub korzystając z nierówności podłoża. Z tego powodu hodowcy zalecają stosowanie wyższych ogrodzeń lub siatek w górnych partiach wybiegu.

Campine są także dość inteligentne i szybko uczą się schematów dnia: pory karmienia, otwierania wybiegu czy wchodzenia do kurnika. Część hodowców uważa, że ptaki te mają silnie rozwinięty instynkt ostrzegawczy – wcześnie reagują na obecność drapieżnika, hałas lub nieznajome osoby, wydając charakterystyczne, energiczne odgłosy. Taka czujność bywa zaletą w gospodarstwach położonych w pobliżu lasów, gdzie lisy lub ptaki drapieżne stanowią realne zagrożenie.

W odróżnieniu od niektórych ras, Campine charakteryzuje się stosunkowo słabym instynktem kwoczenia, co ma dwojakie konsekwencje. Z jednej strony ogranicza to naturalne wykluwanie piskląt, wymuszając na hodowcy korzystanie z inkubatora lub „matek zastępczych” – innych ras kur, które chętniej siadają na jajach. Z drugiej strony, brak skłonności do kwoczenia sprawia, że kury rzadziej przerywają nieśność, zachowując lepszą produkcję jaj w ciągu roku. Dla hodowli nastawionych na jajka jest to istotna zaleta.

Odporność zdrowotna Campine oceniana jest na ogół jako dobra, zwłaszcza w warunkach przyzagrodowych. Rasa została wykształcona w dość wymagającym środowisku, dlatego cechuje ją pewna wytrzymałość na niskie temperatury czy okresowe niedostatki pożywienia. Jednocześnie, jak każda rasa lekka, ptaki te odczuwają silny stres w warunkach przegęszczenia i braku możliwości ruchu. Długotrwałe utrzymywanie Campine w ciasnych klatkach lub bez wybiegu prowadzi do spadku kondycji, problemów behawioralnych i obniżonej nieśności.

Występowanie, warunki utrzymania i znaczenie we współczesnej hodowli

Chociaż Campine wywodzi się z regionu Kempen, obecnie występuje w rozproszonych populacjach na wielu kontynentach. Najsilniejsze ośrodki hodowli tej rasy znajdują się w Belgii, Holandii i Wielkiej Brytanii, gdzie tradycje hodowli ras historycznych są szczególnie żywe. Również w Stanach Zjednoczonych rasa ta została niegdyś wprowadzona do standardu tamtejszych organizacji drobiarskich i do dziś jest utrzymywana przez grupy entuzjastów, choć jej liczebność nie jest porównywalna z popularnymi rasami użytkowymi.

W Europie Środkowo-Wschodniej Campine spotyka się rzadko, zwykle w kolekcjach doświadczonych hodowców lub w gospodarstwach pokazowych, które prezentują zwiedzającym bogactwo ras drobiu. W niektórych krajach prowadzone są programy zachowawcze, w ramach których utrzymuje się niewielkie, ale genetycznie zróżnicowane stada zarodowe. Celem tych programów jest zabezpieczenie puli genów na przyszłość, tak aby Campine nie zniknęła całkowicie, jak stało się z wieloma dawnymi typami kur.

Rasa ta preferuje warunki zbliżone do naturalnych. Najlepiej czuje się w systemie wolnowybiegowym, gdzie ma dostęp do różnorodnego środowiska – trawników, zarośli, sadów czy obrzeży pola. Campine doskonale radzi sobie w poszukiwaniu samodzielnego pożywienia, co pozwala ograniczyć zużycie paszy i zmniejszyć koszty utrzymania. W systemach ekologicznych oraz w gospodarstwach agroturystycznych, gdzie liczy się połączenie walorów użytkowych i atrakcyjnego wyglądu, rasa ta może sprawdzić się wyjątkowo dobrze.

Warunkiem koniecznym jest jednak odpowiednio osłonięty kurnik, zabezpieczony przed przeciągami i wilgocią. Ze względu na lekką budowę ciała Campine nie toleruje długotrwałego przemoczenia i zimnego wiatru, szczególnie zimą i jesienią. Kurnik powinien być dobrze wentylowany, lecz bez ostrych ciągów powietrza. Należy zapewnić ptakom suche gniazda do niesienia jaj oraz wygodne grzędy, umieszczone na wystarczającej wysokości, by zaspokoić ich naturalną chęć przesiadywania powyżej poziomu podłoża.

W żywieniu Campine warto uwzględnić ich wysoką aktywność. Ptaki te spalają więcej energii podczas intensywnego ruchu na wybiegu, dlatego w okresach obniżonej dostępności naturalnego żeru – jesienią, zimą lub przy braku dużej powierzchni wybiegowej – dawkę paszową należy odpowiednio skorygować. Dobrze sprawdzają się mieszanki zbożowe uzupełniane białkiem roślinnym i zwierzęcym, zielonką, warzywami oraz dostępem do granulowanych pasz pełnoporcjowych. Szczególnie ważne jest podawanie odpowiedniej ilości składników mineralnych, zwłaszcza wapnia i fosforu, aby utrzymać prawidłową budowę skorupy jaj.

Hodowca decydujący się na Campine powinien zwrócić uwagę na ich temperament. Rasa ta świetnie czuje się w stadach o umiarkowanej liczebności, gdzie ptaki mają możliwość hierarchicznego ułożenia stosunków społecznych bez nadmiernej rywalizacji. Nie zaleca się łączenia Campine w jednym pomieszczeniu z bardzo ciężkimi, powolnymi rasami, ponieważ różnice w temperamencie mogą prowadzić do stresu u bardziej ruchliwych kur, a jednocześnie do przytłaczania ich przez masywniejszych współlokatorów. Lepiej sprawdzają się kombinacje z innymi rasami lekkimi lub średnimi, o podobnym poziomie aktywności.

We współczesnej hodowli drobiu Campine pełni kilka ról. Po pierwsze, jest to cenne źródło genetycznej różnorodności. W obliczu rosnącej uniformizacji stada towarowego, gdzie dominują nieliczne linie mieszańców, zachowanie rzadkich ras zapewnia pulę genów, która może okazać się przydatna przy tworzeniu nowych krzyżówek odpornych na choroby, lepiej przystosowanych do warunków ekstensywnych lub placówek edukacyjnych i pokazowych.

Po drugie, Campine ma rosnące znaczenie w ruchu tzw. drobiu „hobbystycznego” i „kolekcjonerskiego”. Wraz z popularyzacją małych gospodarstw przydomowych, ogrodów permakulturowych i farm edukacyjnych coraz więcej osób poszukuje ras nie tylko użytkowych, ale i atrakcyjnych wizualnie. Kontrastowe, „pręgowane” upierzenie Campine, połączone z ich żywym charakterem, czyni z nich doskonałych kandydatów do takich ról. Ptaki te dobrze prezentują się na wybiegach przydomowych, gdzie ich aktywność i ciekawska natura zwracają uwagę odwiedzających.

Po trzecie, dla środowiska wystawców drobiu rasowego Campine pozostaje wartościową rasą pokazową. Utrzymanie idealnego, równomiernego rysunku barwnego na piórach, właściwej barwy szyi i harmonijnej budowy ciała stanowi wyzwanie dla hodowcy, a jednocześnie pozwala zaprezentować jego umiejętności selekcyjne. Liczne wystawy krajowe i międzynarodowe organizowane przez związki hodowców drobiu obejmują kategorie przeznaczone dla ras lekkich, w których Campine może konkurować z innymi, bardziej znanymi odmianami.

Innym ciekawym aspektem jest rola Campine w edukacji i popularyzacji wiedzy o zwierzętach gospodarskich. Jako rasa o dobrze udokumentowanej historii, wyraźnym związku z konkretnym regionem geograficznym i interesującym procesie kształtowania standardu, Campine stanowi doskonały przykład zależności między warunkami środowiskowymi, potrzebami lokalnej ludności a ostatecznym typem zwierzęcia hodowlanego. W muzeach rolnictwa, skansenach oraz na uczelniach rolniczych rasa ta jest wykorzystywana do ilustrowania koncepcji ras rodzimych, tradycyjnych metod selekcji oraz współczesnych programów ochrony bioróżnorodności.

Znaczącą wartością Campine jest również ich przystosowanie do systemów przyjaznych środowisku. Dzięki umiejętności intensywnego poszukiwania pożywienia na wybiegu, ptaki te w pewnym stopniu ograniczają presję na zasoby paszowe. W połączeniu z odpowiednim planowaniem płodozmianu, wykorzystywaniem sadów, pasów żywopłotów i mieszanek trawno–motylkowych, Campine mogą stać się elementem zintegrowanego systemu gospodarowania, w którym kury pełnią rolę naturalnych „czyścicieli” resztek roślinnych i szkodników, a równocześnie wytwarzają nawóz organiczny.

W gospodarstwach rodzinnych, gdzie priorytetem jest samowystarczalność i zrównoważony rozwój, Campine wpisuje się więc w koncepcję zwierzęcia nie tylko produkcyjnego, ale i środowiskowo użytecznego. Ich obecność sprzyja lepszej strukturze gleby (poprzez rozgrzebywanie i mieszanie warstw powierzchniowych), redukcji populacji niektórych szkodników ogrodowych oraz zamknięciu obiegu materii organicznej w ramach jednej posesji.

Z punktu widzenia praktycznego hodowcy warto wspomnieć o kilku kwestiach szczególnych. Po pierwsze, w okresie odchowu piskląt Campine wymagają starannej kontroli temperatury i wilgotności, podobnie jak inne rasy lekkie. Młode kurczęta są ruchliwe i ciekawskie, co pomaga im szybko znaleźć pokarm i wodę, ale równocześnie naraża na wychłodzenie, jeśli dostęp do ciepłego miejsca w odchowalniku jest niewystarczający. Po drugie, już we wczesnym wieku ujawniają się potencjalne różnice w budowie i rysunku piór, co ułatwia hodowcom selekcję pod kątem wzorca rasy.

Po trzecie, w stadach Campine istotne jest zachowanie równowagi płci. Koguty tej rasy bywają energiczne i dominujące, dlatego zbyt duża liczba samców w jednym stadzie może prowadzić do walk oraz stresu u kur. Zazwyczaj zaleca się pozostawienie jednego koguta na kilkanaście kur, w zależności od powierzchni wybiegu i wielkości kurnika. Dzięki temu możliwe jest utrzymanie ładu społecznego, a jednocześnie zapewnienie dobrej zapładnialności jaj przeznaczonych do lęgów.

Wreszcie, Campine jako rasa historyczna niesie ze sobą także wymiar symboliczny. Przypomina o czasach, gdy lokalne społeczności tworzyły własne typy zwierząt dostosowane do specyficznych warunków środowiskowych, bez wsparcia nowoczesnej genetyki czy przemysłowego systemu produkcji. Utrzymywanie tej rasy to nie tylko kwestia praktyczna, ale też świadoma decyzja o zachowaniu fragmentu kultury agrarnej. Dla wielu hodowców posiadanie Campine jest formą aktywnego udziału w ochronie dziedzictwa przyrodniczo–kulturowego oraz dowodem szacunku dla dawnej wiedzy rolniczej.

Podsumowując różnorodne aspekty związane z rasą Campine – od historii i pochodzenia, przez cechy wyglądu i użytkowości, aż po współczesne znaczenie w hodowli i ochronie bioróżnorodności – można stwierdzić, że jest to kura o wyjątkowej wartości dla zrównoważonego, tradycyjnego rolnictwa oraz dla ruchu hobbystycznego. Jej kontrastowe upierzenie, żywy temperament, dobra nieśność oraz zdolność do efektywnego wykorzystywania wybiegu sprawiają, że pozostaje atrakcyjną alternatywą dla osób poszukujących czegoś więcej niż jedynie maksymalnej produkcji jaj czy mięsa. Campine to przykład rasy, która łączy w sobie walory użytkowe, estetyczne i kulturowe, stanowiąc cenny element światowego dziedzictwa ras kur.