Owce rasy Wiltshire Horn należą do najbardziej charakterystycznych i rozpoznawalnych ras prymitywnych pochodzących z Wysp Brytyjskich. Wyróżniają się nie tylko efektownymi, spiralnie skręconymi rogami, ale także unikalną cechą linienia, dzięki której nie wymagają tradycyjnego strzyżenia. Z tego powodu od kilku dekad przeżywają renesans zainteresowania zarówno wśród rolników nastawionych na produkcję mięsa, jak i w kręgach hodowców poszukujących zwierząt dobrze dostosowanych do ekstensywnych, przyjaznych środowisku systemów produkcji. Rasa ta, wywodząca się z hrabstwa Wiltshire w południowej Anglii, jest ważnym elementem dziedzictwa hodowlanego regionu, a jej rosnąca popularność w Europie i na innych kontynentach sprawia, że coraz częściej spotyka się ją również w nowoczesnych gospodarstwach, w tym w Polsce.

Pochodzenie i historia rasy Wiltshire Horn

Rasa Wiltshire Horn ma długą i dobrze udokumentowaną historię, sięgającą co najmniej XVII wieku, choć przypuszcza się, że jej korzenie są jeszcze starsze. Pierwotnie występowała na wapiennych wzgórzach w południowej Anglii, głównie w hrabstwie Wiltshire, skąd wzięła swoją nazwę. Środowisko to charakteryzowało się dość surowymi warunkami – wietrzne, otwarte przestrzenie, umiarkowanie żyzne pastwiska i zmienny klimat wymagały od owiec dużej odporności, samodzielności i zdolności do wykorzystywania skromnej bazy paszowej.

W epoce, gdy wełna była jednym z najcenniejszych surowców rolniczych, Wiltshire Horn początkowo konkurowały z innymi angielskimi rasami owiec, jednak ich naturalna skłonność do zrzucania okrywy włosowej czyniła je mniej atrakcyjnymi dla producentów skupionych na produkcji włókna. W rezultacie, w XVIII i XIX wieku wiele stad zostało wypartych przez rasy typowo wełniste, takie jak Southdown czy Leicester. Rozwój przemysłu włókienniczego sprawił, że zwierzęta o ograniczonej produkcji wełny były uznawane za mniej opłacalne.

Wraz z nadejściem XX wieku nastąpił dalszy spadek popularności tej rasy, aż do poziomu rzeczywistego zagrożenia wyginięciem. Kilka nielicznych stad, utrzymywanych przez konserwatywnych hodowców ceniących ich odporność i walory mięsne, okazało się jednak kluczowe dla przetrwania. Dopiero po II wojnie światowej, a szczególnie od lat 60. i 70., zaczęto uświadamiać sobie, jak duży potencjał tkwi w owcach, które nie wymagają strzyży, dobrze znoszą trudne warunki środowiskowe i oferują bardzo dobre umięśnienie tuszy.

W tym okresie nasiliły się działania hodowlane mające na celu odtworzenie i utrwalenie populacji Wiltshire Horn. Założono księgi stadne oraz organizacje hodowców, które rozpoczęły programy selekcyjne. Stopniowo zaczęto też eksportować tę rasę poza Wielką Brytanię, co zwiększyło jej liczebność i zasięg. Paradoksalnie, wraz ze spadkiem znaczenia wełny w rolnictwie i rosnącym popytem na wysokiej jakości mięso jagnięce, cecha naturalnego linienia, wcześniej postrzegana jako wada, stała się jedną z największych zalet rasy.

Historia Wiltshire Horn to zatem opowieść o zwrocie w postrzeganiu wartości użytkowych owiec – od nacisku na produkcję wełny, do koncentracji na mięsie i niskich kosztach utrzymania. Jest to także przykład na to, że cechy uważane przez pewien czas za niekorzystne mogą w zmieniających się warunkach gospodarczych stać się kluczowym atutem.

Charakterystyka i budowa ciała

Owce rasy Wiltshire Horn należą do grupy owiec mięsnych o średniej lub większej masie ciała, z wyraźnie zaznaczoną masą mięśniową i dobrze rozbudowanym przodem i zadem. Dorosłe tryki osiągają zazwyczaj masę 100–130 kg, natomiast maciorki 65–90 kg, choć w dobrze prowadzonych stadach wyniki mogą być wyższe. Są to zwierzęta o proporcjonalnej, zwartej sylwetce, przystosowane zarówno do intensywniejszego żywienia, jak i do bardziej surowych, ekstensywnych pastwisk.

Najbardziej charakterystyczną cechą zewnętrzną rasy są efektowne, silnie rozwinięte rogi, obecne zarówno u samców, jak i u samic. U tryków rogi są masywne, grube u nasady, skręcone w efektowną spiralę, co nadaje im imponujący, nieco pierwotny wygląd. U maciorek rogi są zazwyczaj cieńsze i delikatniejsze, ale również dobrze widoczne. Kształt i rozwój rogów są istotne z punktu widzenia standardu rasy, a w ocenie hodowlanej zwraca się uwagę na ich symetrię, długość i sposób skręcenia.

Okrywa włosowa Wiltshire Horn składa się głównie z krótkiej sierści, a nie typowej wełny. W okresie wiosennym i letnim owce te przechodzą proces naturalnego linienia – stara okrywa ulega samoistnemu złuszczeniu i odpada płatami, pozostawiając krótką, gładką sierść. Taka cecha jest niezwykle istotna w gospodarstwach, które chcą ograniczyć koszty pracy, ponieważ eliminuje konieczność regularnego strzyżenia. W wielu stadach obserwuje się jednak pewną zmienność osobniczą w intensywności i terminie linienia.

Umaszczenie Wiltshire Horn jest najczęściej białe, ewentualnie z delikatnymi, jasnobrązowymi przebarwieniami wokół oczu czy na uszach. Głowa jest średniej wielkości, o prostym lub lekko łukowatym profilu. Kończyny są silne, dobrze umięśnione, z mocnymi racicami przystosowanymi do przemieszczania się po nierównym, kamienistym terenie. Budowa ciała sprzyja łatwym wycieleniom – maciorki mają stosunkowo szeroki zad i dobrą pojemność miednicy, co zmniejsza ryzyko komplikacji podczas porodu.

Pod względem fizjologicznym rasa ta charakteryzuje się dobrą wydajnością mleczną, wystarczającą do prawidłowego odchowu jagniąt bez konieczności intensywnego dokarmiania. Jagnięta przyrastają szybko, szczególnie w pierwszych tygodniach życia, co w połączeniu z wysoką przeżywalnością sprawia, że rasę tę uważa się za bardzo efektywną w użytkowaniu mięsnym.

Unikalne cechy użytkowe i zalety hodowlane

Najbardziej wyróżniającą cechą Wiltshire Horn jest brak potrzeby regularnego strzyżenia dzięki naturalnemu linieniu. Owce zrzucają swoją okrywę w sposób spontaniczny, zwykle wiosną, kiedy wzrasta temperatura otoczenia. Stara sierść odchodzi płatami, często zaczepiając się o krzewy czy ogrodzenia, a pod spodem pozostaje krótka, gładka okrywa letnia. Dla rolników oznacza to znaczące ograniczenie nakładów pracy oraz zredukowanie kosztów związanych z usługami strzyżenia, sprzętem i organizacją tego zabiegu.

Kolejnym istotnym atutem jest wysoka odporność na warunki środowiskowe. Wiltshire Horn dobrze znoszą zarówno chłodniejsze, wilgotne zimy, jak i ciepłe lata, o ile zapewni się im dostęp do cienia i wody. Dzięki silnym racicom dobrze radzą sobie na terenach o zróżnicowanym ukształtowaniu, w tym na zboczach, wrzosowiskach czy pagórkach. Rasa ta cechuje się również dobrą zdrowotnością, stosunkowo niską podatnością na choroby układu oddechowego oraz przyzwoitą odpornością na pasożyty zewnętrzne, choć regularne monitorowanie i profilaktyka pozostają konieczne.

Wiltshire Horn należą do owiec o dobrym instynkcie macierzyńskim. Maciorki łatwo się kryją, dobrze znoszą okres ciąży, zazwyczaj rodzą bez komplikacji i chętnie opiekują się potomstwem. Wskaźnik plenności jest zadowalający; częste są mioty bliźniacze, a przy odpowiedniej selekcji i żywieniu można uzyskać również wyższe mioty. Wczesna żywotność jagniąt jest wysoka, a ich odchów nie wymaga zwykle intensywnej ingerencji człowieka.

Pod względem użytkowości mięsnej Wiltshire Horn oferują bardzo dobre przyrosty dzienne, szczególnie w systemie pastwiskowym. Mięso jagnięce jest cenione za delikatną strukturę, umiarkowany stopień otłuszczenia i łagodny, przyjemny smak. Tusze charakteryzują się równomiernym umięśnieniem, z dobrze rozwiniętą partią grzbietu i udźca, co doceniają zarówno ubojnie, jak i konsumenci. W porównaniu do typowych ras wełnistych, udział tkanki tłuszczowej jest mniejszy, co odpowiada aktualnym trendom żywieniowym preferującym mięso chudsze.

Warto również podkreślić niski poziom pracochłonności związany z utrzymaniem tej rasy. Brak konieczności strzyżenia to nie jedyna oszczędność – dzięki swojej odporności i samodzielności Wiltshire Horn mogą przez znaczną część roku przebywać na pastwisku, co pozwala ograniczyć koszty pasz treściwych i ściółki. Dobrze sprawdzają się w systemach ekologicznych oraz w gospodarstwach stosujących wypas rotacyjny. Ich umiejętność efektywnego wykorzystania zróżnicowanej roślinności sprawia, że wspierają utrzymanie bioróżnorodności i mogą być używane do kontrolowanego wypasu na obszarach chronionych.

Występowanie i zasięg geograficzny

Pierwotnym i wciąż najważniejszym obszarem występowania rasy Wiltshire Horn jest południowa Anglia, zwłaszcza hrabstwa Wiltshire, Hampshire, Dorset oraz sąsiednie regiony. Wiele z tamtejszych stad ma wielopokoleniową historię i jest prowadzone według tradycyjnych, ekstensywnych metod, z naciskiem na utrzymanie cech typowych dla rasy. Na wapiennych płaskowyżach i falistych wzgórzach te owce nadal pełnią rolę naturalnych „kosiarek”, pomagając w utrzymaniu otwartego charakteru krajobrazu.

Poza Wielką Brytanią rasa rozprzestrzeniła się do wielu krajów anglojęzycznych, w tym do Australii, Nowej Zelandii, RPA, Kanady i Stanów Zjednoczonych. W krajach o rozległych pastwiskach, takich jak Australia, Wiltshire Horn szybko zyskały uznanie jako owce o niskich wymaganiach pielęgnacyjnych i bardzo dobrej wydajności mięsnej. W niektórych regionach wykorzystuje się je również jako bazę do tworzenia lokalnych mieszańców „shedding sheep” – owiec liniejących, które łączą cechy kilku ras.

W Europie kontynentalnej obecność tej rasy stopniowo rośnie. Stada Wiltshire Horn można znaleźć m.in. w Niemczech, Holandii, Belgii, Francji, Czechach, na Słowacji i w Polsce. W wielu przypadkach są one utrzymywane w gospodarstwach ekologicznych lub w projektach ochrony krajobrazu, gdzie wykorzystuje się ich zdolność do kontrolowanego wypasu. W niektórych krajach powstały już lokalne stowarzyszenia hodowców tej rasy, prowadzące wymianę zwierząt, seminaria i pokazy podczas targów rolniczych.

W Polsce Wiltshire Horn pojawiły się stosunkowo niedawno, głównie poprzez import materiału hodowlanego z Niemiec i Wielkiej Brytanii. Początkowo były to niewielkie stada, często prowadzone przez pasjonatów zainteresowanych alternatywnymi, niskonakładowymi kierunkami produkcji. Z czasem, wraz ze wzrostem świadomości na temat zalet tej rasy, liczba stad zaczęła rosnąć. W polskich warunkach klimatycznych Wiltshire Horn radzą sobie dobrze, choć konieczne bywa zapewnienie im odpowiedniej ochrony przed silnymi mrozami i wiatrem, zwłaszcza w mniej osłoniętych regionach.

Co ciekawe, w niektórych krajach rasa ta jest też wykorzystywana w roli „żywych kosiarek” w dużych ogrodach, sadach, na terenach przyzakładowych i przyautostradowych. Dzięki braku wełny na głowie i skróconej okrywie latem owce te są mniej narażone na zaczepianie o gałęzie czy elementy infrastruktury, a zarazem dobrze radzą sobie z zarastającą roślinnością. Tego typu zastosowania wpisują się w trend wykorzystywania zwierząt gospodarskich do zrównoważonej pielęgnacji zieleni.

Znaczenie rasy w nowoczesnym rolnictwie

Współczesne rolnictwo poszukuje rozwiązań, które łączą wysoką wydajność z troską o środowisko naturalne oraz ograniczeniem kosztów pracy. Rasa Wiltshire Horn znakomicie wpisuje się w te potrzeby. Brak konieczności strzyżenia obniża nakład pracy i redukuje zależność od wykwalifikowanych strzygaczy, których w wielu krajach brakuje. Jednocześnie, w dobie niskich cen wełny na rynku światowym, rezygnacja z produkcji tego surowca nie stanowi już tak dużej straty ekonomicznej, jak dawniej.

W produkcji mięsa jagnięcego Wiltshire Horn oferują korzystne parametry: dobre tempa wzrostu, wysoką przeżywalność jagniąt, umiarkowane otłuszczenie tuszy oraz zadowalającą wydajność rzeźną. Dzięki temu mogą konkurować z innymi rasami mięsnymi, zarówno czystorasowo, jak i w krzyżowaniach towarowych. W wielu gospodarstwach stosuje się tryki Wiltshire Horn do krzyżowania z lokalnymi populacjami owiec o niższej wydajności mięsnej, aby poprawić jakość potomstwa i przyspieszyć przyrosty masy ciała.

Rasa ta ma również znaczenie w kontekście rolnictwa ekologicznego i zrównoważonego. Owce bardzo dobrze wykorzystują pastwiska o zróżnicowanej roślinności, w tym tereny mniej żyzne, gdzie intensywne rasy mogłyby nie osiągać satysfakcjonujących wyników. Mobilny wypas, prowadzony zgodnie z zasadami rolnictwa regeneratywnego, pozwala poprawić strukturę gleby, zwiększyć zawartość materii organicznej i ograniczyć erozję. Wiltshire Horn, dzięki swojej odporności i zdolności do przemieszczania się na większe odległości, szczególnie dobrze sprawdzają się w tego typu systemach.

Nie można też pominąć aspektu dobrostanu zwierząt. Brak konieczności strzyżenia oznacza mniejszy stres dla owiec, które nie muszą być chwytane i trzymane w niewygodnych pozycjach podczas tego zabiegu. Ogranicza to ryzyko urazów i infekcji skóry, a także poprawia komfort pracy ludzi. Oczywiście, nadal konieczne są inne zabiegi pielęgnacyjne, jak przycinanie racic czy kontrola pasożytów, jednak ogólny poziom ingerencji w życie stada może być mniejszy niż w przypadku ras wymagających regularnej strzyży.

Wreszcie, Wiltshire Horn mają pewne znaczenie kulturowe i edukacyjne. Efektowne rogi i ciekawy wygląd sprawiają, że zwierzęta te dobrze prezentują się na wystawach, festynach wiejskich i w gospodarstwach edukacyjnych. Są chętnie wykorzystywane jako przykład „starej”, tradycyjnej rasy dostosowanej do współczesnych potrzeb. Ich obecność pomaga promować ideę zachowania bioróżnorodności w hodowli zwierząt gospodarskich i zwraca uwagę na to, że dawne rasy wcale nie muszą być mniej nowoczesne od tych wyhodowanych niedawno.

Temperament, zachowanie i wymagania utrzymania

Owce Wiltshire Horn mają zazwyczaj spokojny, zrównoważony temperament, choć wiele zależy od indywidualnych cech stada i sposobu obchodzenia się z nimi. Przy łagodnym, systematycznym podejściu szybko uczą się rutyny – kojarzą porę karmienia, przyzwyczajają się do obecności człowieka i reagują mniej nerwowo na zabiegi pielęgnacyjne. W porównaniu z niektórymi rasami górskimi są nieco mniej płochliwe, co ułatwia ich obsługę.

Jednocześnie, jak wszystkie owce, są wrażliwe na nagłe hałasy i gwałtowne ruchy. Dobre praktyki dotyczące przemieszczania stada, używanie psów pasterskich o odpowiednim wyszkoleniu oraz unikanie stresu w okresie okołoporodowym są bardzo istotne. Tryki, zwłaszcza starsze osobniki o dużych rogach, wymagają ostrożnego traktowania i wyraźnych zasad bezpieczeństwa, ponieważ w okresie rui mogą być bardziej pobudzone.

Pod względem wymagań żywieniowych Wiltshire Horn nie należą do ras szczególnie wybrednych. W okresie wegetacyjnym podstawą ich żywienia mogą być dobrej jakości pastwiska, uzupełniane w razie potrzeby sianem lub sianokiszonką. W intensywniejszych systemach produkcji w okresie ciąży i laktacji stosuje się dodatek pasz treściwych, aby zapewnić odpowiednią kondycję maciorek i dobre przyrosty jagniąt. W systemach ekstensywnych, gdzie dostępna jest rozległa powierzchnia pastwisk, często wystarcza odpowiednio zaplanowany wypas rotacyjny.

Jeśli chodzi o budynki inwentarskie, rasa ta dobrze znosi prostsze rozwiązania. W wielu regionach świata owce przebywają na zewnątrz przez większą część roku, korzystając z zadaszonych wiat lub prostych schronień chroniących przed deszczem i wiatrem. W chłodniejszym klimacie – jak w Polsce – zaleca się zapewnienie suchej, przewiewnej owczarni na okres zimowy i okołoporodowy. Kluczowe znaczenie ma odpowiednia wentylacja i czysta ściółka, co ogranicza ryzyko chorób układu oddechowego i problemów z racicami.

Wymagania zdrowotne obejmują standardowy zestaw zabiegów profilaktycznych: odrobaczanie zgodnie z zaleceniami lekarza weterynarii, szczepienia przeciwko najczęściej występującym chorobom, dbałość o stan racic oraz regularną obserwację kondycji zwierząt. Dobrze zarządzane stado Wiltshire Horn rzadko wymaga intensywnej interwencji, co jest kolejną zaletą tej rasy z punktu widzenia gospodarstw chcących ograniczyć nakład pracy i koszty leczenia.

Krzyżowanie, zachowanie czystości rasy i kierunki rozwoju

Owce Wiltshire Horn są cenione nie tylko jako rasa czystorasowa, ale również jako materiał do krzyżowań towarowych. Tryki tej rasy są często wykorzystywane w krzyżowaniach z lokalnymi owcami o słabszych cechach mięsnych lub z rasami wełnistymi o niższej wydajności rzeźnej. Celem jest poprawa umięśnienia, przyrostów dziennych oraz ewentualne przekazanie częściowo cechy linienia. W praktyce stopień dziedziczenia tej cechy może być różny, często zależy od udziału krwi Wiltshire Horn w genomie mieszańca oraz cech ras użytych w krzyżowaniu.

Jednocześnie ważne jest zachowanie czystości rasy, zwłaszcza w stadach, które mają służyć jako baza dla dalszej poprawy populacji. Organizacje hodowlane prowadzą księgi stadne, określają szczegółowe standardy dotyczące pokroju, rozwoju rogów, umaszczenia i cech użytkowych. Zwierzęta przeznaczone do rozrodu są często oceniane podczas przeglądów hodowlanych i wystaw, a jedynie osobniki spełniające określone kryteria kwalifikują się do wpisu do ksiąg.

W perspektywie rozwoju rasy coraz większe znaczenie zyskują metody nowoczesnej genetyki i selekcji. W niektórych krajach prowadzi się już programy oceny genomowej, które pozwalają szybciej identyfikować osobniki o najwyższych wartościach hodowlanych pod kątem cech takich jak plenność, jakość tuszy, tempo wzrostu czy odporność na choroby. Równocześnie istnieje potrzeba zachowania bioróżnorodności wewnątrz rasy, aby uniknąć zbyt wąskiej puli genetycznej i związanych z tym problemów, takich jak inbred.

Kierunki rozwoju hodowli Wiltshire Horn w najbliższych latach obejmują:

• doskonalenie cech mięsnych (umięśnienie grzbietu i udźca, wydajność rzeźna),
• utrzymanie lub poprawę plenności i instynktu macierzyńskiego,
• wzmacnianie odporności na choroby i pasożyty,
• utrwalanie cechy intensywnego linienia, aby jeszcze bardziej ograniczyć konieczność strzyżenia,
• dostosowanie rasy do różnych systemów produkcji – od ekstensywnych po półintensywne.

Równolegle rozwija się segment hodowli hobbystycznej i niszowej. Właściciele mniejszych gospodarstw, agroturystyk czy farm edukacyjnych cenią Wiltshire Horn za ciekawy wygląd, łatwość utrzymania i brak konieczności strzyżenia. Takie stada, choć niewielkie, odgrywają ważną rolę w popularyzowaniu rasy i poszerzaniu jej zasięgu geograficznego.

Ciekawostki i praktyczne wskazówki dla hodowców

Jedną z ciekawostek związanych z Wiltshire Horn jest wykorzystywanie ich w różnych programach ochrony krajobrazu, zwłaszcza na terenach o dużej presji roślinności krzewiastej i inwazyjnej. Owce te chętnie zgryzają nie tylko trawy, ale także młode pędy krzewów i samosiewów drzew, co pomaga utrzymać otwarty charakter łąk, muraw kserotermicznych oraz użytków zielonych o wysokiej wartości przyrodniczej. W wielu projektach łączy się ich wypas z wypasem bydła, co dodatkowo zwiększa zróżnicowanie gatunkowe roślin.

Interesującym aspektem jest także sam przebieg linienia. W okresie wiosennym można zaobserwować, jak płaty starej sierści zaczepiają się o ogrodzenia czy krzewy, tworząc charakterystyczne „puchate” elementy krajobrazu. Dla niektórych obserwatorów może to wyglądać nieestetycznie, jednak jest to proces całkowicie naturalny, niepowodujący u zwierząt dyskomfortu, o ile nie dochodzi do powstawania kołtunów lub zaczepiania się o ostre elementy. Hodowca może w razie potrzeby delikatnie pomóc przy usuwaniu luźnej sierści, zwłaszcza u osobników, które linieją mniej równomiernie.

W praktyce utrzymania warto zwrócić uwagę na kilka kwestii:

• dostosowanie ogrodzeń – rogacizna, zwłaszcza tryki, mogą czasem próbować przebić słabsze ogrodzenia lub zaczepiać się rogami o siatkę, dlatego solidne słupki i odpowiedni rodzaj siatki ogrodzeniowej są bardzo ważne,
• zapewnienie miejsc zacienionych w upalne dni – skrócona okrywa włosowa poprawia znoszenie ciepła, ale nadal konieczny jest dostęp do cienia i wody,
• dobór tryków do stada – warto zwrócić uwagę nie tylko na budowę ciała, ale także na charakter, ponieważ spokojniejsze osobniki ułatwiają obsługę i zmniejszają ryzyko urazów,
• planowanie sezonu rozrodu – w systemach ekstensywnych często dąży się do skorelowania okresu wykotów z naturalną poprawą warunków pastwiskowych wiosną, co redukuje koszty dokarmiania.

Ciekawostką jest także rosnące zainteresowanie produktami pochodzącymi z tej konkretnej rasy. W niektórych regionach Wielkiej Brytanii mięso Wiltshire Horn jest sprzedawane pod własną marką, jako produkt premium. Konsumenci doceniają nie tylko walory smakowe, ale też historię i tradycję związaną z tą rasą. W gospodarstwach nastawionych na krótkie łańcuchy dostaw, sprzedaż bezpośrednią i lokalne rynki, informacja o pochodzeniu mięsa z Wiltshire Horn może być istotnym atutem marketingowym.

W wielu krajach organizowane są także wystawy i konkursy, w których oceniane są zwierzęta tej rasy. Kryteria ocen obejmują między innymi harmonię budowy ciała, rozwój mięśni, jakość i kształt rogów, a także ogólną kondycję. Dla hodowców udział w takich wydarzeniach to okazja do wymiany doświadczeń, porównania wyników hodowlanych oraz promocji swoich stad. Dla obserwatorów – możliwość zobaczenia z bliska jednej z najbardziej charakterystycznych ras owiec, która łączy w sobie tradycję z nowoczesnymi wymaganiami produkcyjnymi.

Owce Wiltshire Horn stanowią fascynujący przykład, jak dawna, lokalna rasa może odnaleźć swoje miejsce w nowoczesnym rolnictwie, oferując unikalne połączenie naturalnego linienia, wysokiej wydajności mięsnej, odporności i stosunkowo niskich wymagań pielęgnacyjnych. Dla wielu gospodarstw, zwłaszcza tych nastawionych na ekstensywną produkcję i dbałość o środowisko, mogą stać się one ważnym elementem długofalowej strategii hodowlanej.